Τα φανερά και αόρατα σύμβολα του Ρομέο Καστελούτσι

Μόνη. Βάδιζε αργά. Μια αγρότισσα του Θριάσιου Πεδίου κρατώντας ψηλά το εναλλακτικό δρεπάνι της (τα απομεινάρια μιας λευκής πλαστικής καρέκλας στερεωμένα σε ένα μεταλλικό κοντάρι) ή μια θηλυκή εκδοχή του Χάροντα; Ηταν εκείνη που έθεσε το πρώτο από τα πολλά αναπάντητα ερωτήματα που θα ακολουθούσαν για την επόμενη ώρα στην παράσταση – εμπειρία «ΜΑ» του ιταλού (αν και δηλώνει δίπατρις – και Ελληνας από επιλογή, όπως λέει) σκηνοθέτη Ρομέο Καστελούτσι.

Μία από τις εκδηλώσεις της Ελευσίνας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας που δικαιούνταν όσο λίγες το προσωνύμιο που έχει δοθεί σε όλες – «Μυστήριο» -, όπου τα φανερά και τα απόκρυφα, τα σύμβολα και τα γεγονότα υφαίνουν ένα πολύπλοκο υφαντό με τραχύ, αληθινό στημόνι και απαλό, παρηγορητικό και με υφές ελπίδας, συγχώρεσης και συμφιλίωσης υφάδι. Μια παράσταση όπου ρητά και άρρητα «ακούστηκαν» χωρίς να ειπωθεί ούτε μία λέξη, καθώς την αίσθηση της ακοής ικανοποιούσαν μόνο τα ίχνη από τα βήματα, οι κρότοι από τα μεταλλικά κοντάρια, το θρόισμα του ανέμου και οι ήχοι της γκρανκάσας και του τρομπονιού, που υπογράμμιζαν κατά διαστήματα τη δράση. Δράση, δε, απόλυτα συνυφασμένη με την ιδέα της υποψηφιότητας της Ελευσίνας ως Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, καθώς αποτελούσε από τις προτάσεις του φακέλου διεκδίκησης.

Κι ενώ η γυναίκα με τα μακριά σκούρα ρούχα και τον κεφαλόδεσμο προχωρούσε προς το Γυμνάσιο του αρχαιολογικού χώρου της Ελευσίνας – πολύ κοντά στην έξοδο, η οποία για τις ανάγκες του «ΜΑ» είχε μετατραπεί σε είσοδο για το κοινό -, ένας ήχος που μαρτυρούσε βία τραβούσε τα βλέμματα πίσω από τα θραύσματα μιας ανάγλυφης παράστασης όπου τρεις γυμνές μορφές πάλευαν σε μια μάχη που δεν θέλησε ο αιρετικός σκηνοθέτης να αποκαλύψει αν ήταν μια σκηνή ερωτικού πάθους ή γέννας, αφήνοντας το ερώτημα να χάνεται στο αίμα που σκέπαζε τα σώματα των ερμηνευτών.

Με οδηγό την αγρότισσα της υποδοχής, το κοινό έφτασε στο ιερότερο σημείο του χώρου. Στο Τελεστήριο. Εκεί όπου πέντε λεχώνες καθισμένες πάνω σε μαύρες πέτρες που θύμιζαν επιτύμβιες πλάκες με θήλαστρα τραβούσαν γάλα από το στήθος τους. Πίσω τους μια προσωποποίηση της Ισιδας – γυμνή και με έναν λευκό δίσκο υψωμένο πάνω από το κεφάλι της – παραδόθηκε στις δυνάμεις του σκότους, της Σελήνης, μέσω ενός δίσκου που κρατούσε μια άλλη γυναίκα, ντυμένη όπως η πρώτη αγρότισσα, η οποία δημιούργησε μια έκλειψη αλλά και μια ήρεμη συνύπαρξη του φωτός και της σκιάς, του καλού και του κακού, ενώ από τα γύρω υψώματα άλλες γυναίκες σήκωναν εξάκτινα αστέρια.

Γρήγορα όλος ο χώρος γέμισε με ομοιόμορφα ντυμένες γυναίκες – περισσότερες από 30 και τέσσερα κορίτσια – που μάχονταν, έστησαν κύκλιους χορούς, εξαγνίστηκαν με νερό, επιχείρησαν να διαφύγουν όπως η Φεύγουσα Κόρη, έσκαψαν το χώμα μέχρι οι λεχώνες να γεμίσουν με το γάλα τους έναν μακρύ διάφανο δοκιμαστικό σωλήνα – ομφάλιο λώρο που ακολουθούσε πλέον τις γυναίκες σε κάθε σκηνή: στον μακρύ θρήνο με την πλάτη στον τοίχο του ανακτόρου – εκεί όπου πρόσβαση είχε στην αρχαιότητα μόνο ο ιεροφάντης την παραμονή των Μυστηρίων – στην πορεία της γυμνής γυναίκας πάνω σε έναν διάδρομο που είχε στρωθεί από τα σώματα των υπολοίπων, στο πέρασμά τους από την πύλη της ζωής που τις ανάγκασε να λυγίσουν για να σηκώσουν το βάρος της, ως τη στιγμή που λειτούργησαν ως μια ακόμη μήτρα από την οποία γεννήθηκε μια νέα γυναίκα, λαμπερή, ταγός, θεά, ίσως η προσωποποίηση της Περσεφόνης.

Το «σκάνδαλο» του φινάλε

Η τελευταία σκηνή εκτυλίχθηκε μπροστά στο Πλουτώνειο, στο σπήλαιο από όπου ο μύθος ήθελε την Περσεφόνη να επιστρέφει στη γη κάθε άνοιξη. Το άνοιγμά του ωστόσο καλύπτει ένα πεντάπτυχο. Ενα αντίγραφο του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου που φιλοτέχνησε το 1333 ο Σιμόνε Μαρτίνι και βρίσκεται στην Γκαλερία ντέλι Ουφίτσι της Φλωρεντίας. Ο γυναικείος χορός ως άλλο μελίσσι κινήθηκε γύρω από το υπερμέγεθες έργο της πρώιμης Αναγέννησης πριν χαθεί μέσα σε τεράστιες μαύρες σακούλες που θύμιζαν κουκούλια – θυλάκους, την ώρα που ξεκινούσε να συμβαίνει το σκάνδαλο, όπως το χαρακτήρισε ο Ρομέο Καστελούτσι.

Ενας άνδρας, ο μοναδικός της παράστασης, εμφανίστηκε από τα Προπύλαια. Στο διάβα του θώπευε τους αρχαίους λίθους, τους αγκάλιαζε, έμοιαζε να προσεύχεται ενώπιόν τους. Μέχρι να φτάσει στον δοκιμαστικό σωλήνα με το μητρικό γάλα. Και να το χύσει αργά – σαν να προσέφερε χοές – στο χώμα. Ηταν ο πρωταγωνιστής. Ο Φιλίπο Αντάμο. Ο άνθρωπος που έσπασε τους κανόνες των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Πέρασε την πύλη του ιερού αν και βάρβαρος (σύμφωνα με τους αρχαίους Ελληνες, έτσι οριζόταν όποιος δεν μιλούσε ελληνικά) και μητροκτόνος, καθώς πριν από 23 χρόνια σκότωσε τη μητέρα του και έχει πλέον αποφυλακιστεί. «Ενας άνδρας θαρραλέος, ένας καλός άνθρωπος στον οποίο έτυχε το ατυχές συμβάν να γίνει μητροκτόνος. Δεν είναι ο χειρότερος, είναι ένας εξ ημών», ανέφερε ο Ρομέο Καστελούτσι στη δημοσιογραφική ομήγυρη που τον συνάντησε μετά το τέλος της παράστασης, προσθέτοντας ότι του είναι ευγνώμων που δέχτηκε να συμμετέχει. Κι ήταν εκείνος που γονάτισε, όπως ο άγγελος μπροστά από την Παναγία, κρατώντας ένα ξερό κλαδί στο χέρι, ζητώντας συγχώρεση και συμφιλίωση. Χωρίς κανείς από τους θεατές να μάθει αν η επίκλησή του έγινε δεκτή, καθώς τον αφήσαμε γονυπετή και μόνο στο τελευταίο φως της ημέρας για να αποχωρήσουμε από την είσοδο του αρχαιολογικού χώρου που είχε ειδικά για την περίσταση μεταμορφωθεί σε έξοδο.