Τα μαθήματα Ιστορίας του Πούτιν

Μια ρεβανσιστική ατζέντα, με κίνητρο την επιθυμία να διορθωθούν όσα θεωρούνται ως ιστορικά λάθη, βρίσκεται στην καρδιά της εξωτερικής πολιτικής της Ρωσίας και προσφέρει το επιχείρημα για τον πόλεμό της στην Ουκρανία. Ομως, αυτό που δείχνει να έχει λησμονήσει ο πρόεδρός της, Βλαντιμίρ Πούτιν, είναι ότι το ξαναγράψιμο της Ιστορίας με σκοπό να εξυπηρετηθούν τα συμφέροντα εκείνων που κατέχουν την εξουσία τείνει να προκαλεί διαφωνίες και συχνά αποδεικνύεται μπούμερανγκ. Η στροφή της Ρωσίας προς τον ρεβανσισμό προϋπήρχε του Φεβρουαρίου του 2022. Η κρατική προπαγάνδα παρουσιάζει επί μακρόν τη Ρωσία όχι ως μια αποικιοκρατική δύναμη, αλλά κυρίως ως έναν «μοναδικό πολιτισμό» που οφείλει να διατηρήσει τη μοναδικότητά του, καθώς η κατάρρευσή του θα προκαλούσε ένα παγκόσμιο χάος.

Για παράδειγμα, το αποκαλούμενο «νέο χρονολόγιο» του μαθηματικού και θεωρητικού της συνωμοσίας Ανατόλι Φομένκο ισχυρίζεται πως τα σημαντικά γεγονότα που συνέβησαν κατά τις αρχαίες αυτοκρατορίες των Ελλήνων, των Ρωμαίων και των Αιγυπτίων έλαβαν πρακτικά χώρα στη διάρκεια του Μεσαίωνα και γύρω από τη Ρωσία. Οι ισχυρισμοί του Φομένκο για την ύπαρξη μιας τεράστιας συνωμοσίας η οποία επιδιώκει να παραχαράξει την παγκόσμια Ιστορία είναι κυρίαρχοι στα βιβλία του, τα οποία εμφανίστηκαν μαζικά και στις προθήκες των ρωσικών βιβλιοπωλείων στις αρχές της δεκαετίας του 2000.

Καθώς ο Πούτιν και οι σύμμαχοί του στις μυστικές υπηρεσίες (οι σιλόβικι) εδραίωναν την εξουσία τους, φανταστικές αφηγήσεις αυτοκρατορικών μεγαλείων, διανθισμένες με ιστορικές φιγούρες που ταξιδεύουν στον χρόνο και αποκαθιστούν την τιμή της Ρωσίας, εισέβαλαν στο προσκήνιο και τις κυρίαρχες τάσεις. Αυτοί οι μύθοι, πολλοί από τους οποίους γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια της ταραχώδους δεκαετίας του ’90, συχνά απεικονίζουν τη δημοκρατία ως μια δυτική συνωμοσία με στόχο την αποσταθεροποίηση της Ρωσίας. Συγγραφείς όπως ο Γκέρμαν Ρομανόφ έχουν παρουσιάσει τον τσάρο του 18ου αιώνα Πέτρο Γ’ – ο οποίος ανατράπηκε από τη σύζυγό του Μεγάλη Αικατερίνη – ως έναν ταξιδιώτη στον χρόνο, ο οποίος επιστρέφει στο παρελθόν, συντρίβει την ανταρσία της Αικατερίνης και μετατρέπει τη Ρωσία σε ένα νέο Βυζάντιο. Αλλοι δημοφιλείς μύθοι θέλουν τον Στάλιν να ταξιδεύει στο μέλλον προκειμένου να αποτρέψει τη διάλυση της ΕΣΣΔ.

Στη Ρωσία, ο πολιτισμός συχνά λειτουργεί ως πολιτικό βαρόμετρο. Εν μέσω του παρατεταμένου αδιεξόδου στην Ουκρανία, οι μύθοι έχουν καταστεί πιο σημαντικοί από τα γεγονότα. Ομως, η συγγραφική φαντασία και η προπαγάνδα της TV έχουν ένα όριο. Πράγματι, τα νέα βιβλία Ιστορίας έχουν στόχο να εντρυφήσουν οι 17χρονοι της χώρας στη θεωρία ότι η Ρωσία ήταν αναγκασμένη να εισβάλει στην Ουκρανία για να πολεμήσει τους Ναζί και να αμυνθεί απέναντι σε μια επελαύνουσα Δύση. Ομως, η προώθηση αυτού του αφηγήματος από την πλευρά του Κρεμλίνου δείχνει ότι δεν έχει πάρει ένα κρίσιμο μάθημα από τη σοβιετική περίοδο. Αλλωστε, όταν μεγάλωνα στη Μόσχα του Λεονίντ Μπρέζνιεφ, τα ιστορικά βιβλία ξαναγράφονταν διαρκώς προκειμένου να αντικατοπτρίζουν το μεταβαλλόμενο πολιτικό κλίμα.

Στην πραγματικότητα, το καθεστώς του Πούτιν βρίσκεται σήμερα σε πιο δύσκολη θέση απ’ ό,τι η Σοβιετική Ενωση τις τελευταίες ημέρες της. Ενώ η ακλόνητη επίσημη δέσμευση στον κομμουνισμό στήριξε τη ΕΣΣΔ επί επτά και πλέον δεκαετίες, το σύγχρονο σύστημα των «πιστεύω» της Ρωσίας αντιπροσωπεύει ένα κουκούλι αντικρουόμενων «αξιών»: του χριστιανισμού εν μέσω του πολέμου των πολιτισμών, του σταλινισμού, ο οποίος συνυπάρχει με την περιφρόνηση για τον Λένιν (ο οποίος επεδίωξε να αποδεχθεί την ουκρανική ταυτότητα) και τις αντιδυτικές τάσεις πλάι με έναν προφανή καταναλωτισμό. Εξαρχής, ο Πούτιν ενθάρρυνε αυτό το μεταμοντέρνο μείγμα, αναβιώνοντας τον εθνικό ύπνο της εποχής του Στάλιν, υψώνοντας σοβιετικές σημαίες και συγκρίνοντας τον εαυτό του με τον Μεγάλο Πέτρο. Οι σημερινοί μαθητές και φοιτητές της Ρωσίας, όντας αδύνατο να θέσουν ανοιχτά όλες τις παραπάνω αντιφάσεις στη διάρκεια των μαθημάτων τους στις τάξεις, θα αρχίσουν πιθανότατα να τις συζητούν στο σπίτι, όπως ακριβώς έκαναν οι γονείς και οι παππούδες τους.

Η Nina L. Khrushcheva είναι καθηγήτρια
διεθνών θεμάτων στη New School