Η αποχή και η άπωση

Δεν βρίσκεται το πρόβλημα μόνο στη φόρμα της Αριστεράς, αλλά στο ότι ενσωματώνει την ιστορική δυσμένεια. Αυτό που εκδηλώνεται ως αδυναμία, ανεπάρκεια, ιδεολογική καχεξία, είναι η εσωτερίκευση μιας ευρύτερης πολιτισμικής «Δεξιάς». Μιας διαμορφωμένης, νοοτροπιακής «Δεξιάς», μιας κουλτούρας «Δεξιάς». Τα εισαγωγικά τα χρησιμοποιώ ακριβώς επειδή δεν πρόκειται για τα παραδοσιακά δεξιά σχήματα (και επομένως για τις πολιτισμικές, μορφολογικές παγιώσεις), αλλά για πολυγλωσσικές μείξεις. Δεν πρόκειται ακριβώς για υποχώρηση της Αριστεράς, αλλά για κρίση των πραγματολογικών της προϋποθέσεων.

Πρόκειται για συντριπτική υπέρβαση όχι μόνο της μαρξιστικής μεθοδολογίας αλλά και «κεντρώων» μετριοπαθών κριτικών (Polanyi). Οι αγορές είναι ριζωμένες όχι μόνο στους κοινωνικούς, πολιτικούς θεσμούς και στο κράτος, ούτε απλώς αυτοσημαινόμενες και αυτοαναπτυσσόμενες, αλλά είναι κυρίαρχες ως σύστημα αξιών στις λαϊκές θεωρήσεις, στις λαϊκές ιεραρχήσεις, εγκατεστημένες στους αυτοματισμούς. Γιατί μπορεί το σύστημα να δημιουργεί εξαιρετικά χάσματα, να διευρύνει τις ανισότητες, εντούτοις η διεύρυνση της πολιτιστικής του δύναμης δημιουργεί αναπληρώματα. Ο ολοκληρωτικός ανταγωνισμός, διαπροσωπικός, ταξικός, εθνικός, παρεοκρατικός, συμμοριτικός, δημιουργεί εγκάρσια, διαμήκη, ακατάστατα ρήγματα στο κοινωνικό σώμα. Κομμάτια και θρύψαλα, για να θυμηθώ τον Σκούρτη. Στην «απέναντι – εξωσυστημική – πλευρά» δεν υπάρχουν συνεκτικές συνομαδώσεις, έστω με βάση οικονομικά χαρακτηριστικά, αλλά συστήνονται κάτι υβρίδια είτε σκληρών μικρομαφιόζικων συμφερόντων, είτε συστήνονται ομάδες πολιτικών μονοκαλλιεργητών, κάτι σαν είδος θρησκευτικής σέχτας.

Η στράτευση σε ένα κόμμα προϋποθέτει είτε τη χρησιμοθηρία (να ευνοεί προσωπικά και εξατομικευμένα τα μέλη και τους πολιτευτές του δημιουργώντας αντίστοιχες προσδοκίες στους οπαδούς του) είτε τη μεταφυσική, ερωτική προσδοκία. Είτε θεμελιώνεται στο ρουσφέτι είτε στον πολιτικό ερωτισμό. Υπάρχουν και υποκατηγορίες. Ενα κόμμα συλλέγει τους κομμένους από το αντίπαλο κόμμα. Τους απογοητευμένους ή τους εκδικητές (το βλέπουμε αυτές τις μέρες στην αυτοδιοικητική εκδοχή της). Τέλος πάντων, στην ελληνική κοινωνία έχει επικρατήσει ένας μυωπικός πραγματισμός (όχι ρεαλισμός), μια, συχνά αποκρουστική, προσαρμοστικότητα, μια απόλυτη αντιμεταφυσική. Η πολιτική σκηνή είναι απλώς το είδωλο, που διπλασιάζει το φαινόμενο. Ενα μέρος της αριστερής πολιτικής γοητείας (όχι ισχύος που λένε διάφοροι αντιαριστεροί φανατικοί) βασίστηκε στο τεράστιο συναισθηματικό απόθεμα που επισώρευσαν τα πολλά χρόνια διώξεων και αδικιών. Είναι προφανές όμως ότι τα επίσης πολλά χρόνια νόμιμης δράσης (συνδικαλιστικής απομάγευσης) και, τελευταία, κυβερνητικής εμπειρίας έχουν εξαερώσει το συναισθηματικό στοιχείο. Μένει το άλλο. Ποιο είναι αυτό; Αν διαβάσει κανείς (συχνά, ενδιαφέροντα αποτιμητικά κείμενα), αδυνατεί να καταλάβει ποιο είναι το «αυτό». Ποιο εντοπίζει η αριστερή κριτική αυτοθεώρηση ως πάσχον μέλος στο πολιτικό σώμα της. Πολλοί θεωρούν ότι έχει ενσωματώσει αντίδικες παραδόσεις που δεν μπορεί να ράψει σε ένα ενιαίο ένδυμα. Γιατί η μετακινούμενη Δεξιά χάνει την Αριστερά της ή γιατί εμμένοντας αριστερά χάνει την κεντρώα πλευρά.

Εν τω μεταξύ όλες οι χωροταξικές διαιρέσεις και κατανομές έχουν διαλυθεί ή ανασυντίθενται ορμητικά και με βία. Στη ζωή, όχι στην πολιτική σαλοτραπεζαρία. Η ενδοαριστερή (και κατ΄ επέκταση, γενική) κριτική εκκινεί από παραδοχές που είναι ανενεργές. Που έχουν χάσει τον κοινωνικά επιχειρησιακό χαρακτήρα. Η παλιά αποκλίνουσα «ταξικής θέσης – ταξικής συνείδησης» (που το κόμμα νέου τύπου θα αποτελούσε τον γεφυροποιό τους) έχει εξαιρετικά σύνθετα αφηγηματικά, παραστατικά, ιδεολογικά χαρακτηριστικά που οι παλιές εννοιολογικές παραδοχές απλώς δεν τα περιέχουν. Βρίσκονται αλλού. Δύσκολη η ζωή. Να μη μετεξελιχθεί η αποχή σε άπωση ή να μην εξηγηθεί ως τέτοια.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος και καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ