Ματαιοδοξία, {LF}άγνοια, μοναξιά

Υπάρχει μια λεπτομέρεια στα «Καθάρματα» του Patrick Radden Keefe (εκδ. Μεταίχμιο, μτφ. Κωστής Πανσέληνος, 2023) που λειτουργεί σαν ρωγμή προς ένα μεγαλύτερο κεφάλαιο για την ερευνητική δημοσιογραφία. Στο βιβλίο ο βραβευμένος αρθρογράφος του «New Yorker» συγκεντρώνει δώδεκα ιστορίες εγκλήματος και τιμωρίας, δώδεκα αφηγήματα για «απατεώνες, δολοφόνους, επαναστάτες και εγκληματίες». Από την απάτη για τα φερόμενα ως συλλεκτικά μπουκάλια με την υπογραφή του Τόμας Τζέφερσον ως τη σύλληψη του Ελ Τσάπο και – σε μια κατ’ εξαίρεση συμμετοχή – τις περιπλανήσεις του Αντονι Μπουρντέν (περιέχει τη σκηνή όπου ο Μπουρντέν τρώει νουντλς με τον Μπαράκ Ομπάμα στην Ανόι δύο χρόνια πριν από την αυτοκτονία του σεφ, το 2018).

Ο Ράντεν Κιφ, λοιπόν, περιγράφει στον πρόλογο το τηλεφώνημα που δέχθηκε ύστερα από τη δημοσίευση του άρθρου του για την εγκληματική καριέρα και τη σύλληψη του μεξικανού βαρόνου των ναρκωτικών Χοακίν Γκουζμάν Λοέρα (Ελ Τσάπο). Ο άγνωστος δικηγόρος στο τηλέφωνο τον ρωτάει εάν δέχεται να γράψει τα απομνημονεύματα του εγκληματία. «Ομολογώ πως… το σκέφτηκα σοβαρά» σημειώνει ο συγγραφέας. «Ολα αυτά τα χρόνια που κρυβόταν είχε αναχθεί σε πλάσμα σχεδόν μυθικό και η ιδέα πως, ως δημοσιογράφος, θα άκουγα την ιστορία του με τα δικά του λόγια ήταν άκρως δελεαστική.

Ωστόσο, απέρριψα την προσφορά επιτόπου στο πρώτο εκείνο τηλεφώνημα». Γιατί άραγε; «Ο Γκουζμάν ήταν υπεύθυνος, άμεσα και έμμεσα, για χιλιάδες φόνους, αν όχι δεκάδες χιλιάδες. Δεν υπήρχε τρόπος να γράψω σωστά την ιστορία του χωρίς να εξερευνήσω αυτή την πλευρά του ζητήματος – και τη ζωή των αμέτρητων θυμάτων του – με κάθε λεπτομέρεια». Ο Κιφ θέτει το όριο της ηθικής και επαναλαμβάνει ερωτήματα που επανέρχονται από τις απαρχές της ερευνητικής δημοσιογραφίας: Εως ποιο σημείο φτάνει η κάλυψη; Από ποιο σημείο κι έπειτα ξεκινάει η εκμετάλλευση; Μπορεί ένας δημοσιογράφος να «συνεργαστεί» με το υποκείμενο της έρευνάς του θυσιάζοντας την – έστω περιστασιακή – ηθική;

Η αποστροφή οδηγεί συνειρμικά στην αρχή του βιβλίου «The journalist and the murderer» της Τζάνετ Μάλκολμ (1934 – 2021), το οποίο διδάσκεται πλέον στις αμερικανικές Σχολές Δημοσιογραφίας: «Κάθε δημοσιογράφος που δεν είναι τόσο ηλίθιος ή αυτάρεσκος ώστε μπορεί να αντιληφθεί τι συμβαίνει γύρω του, γνωρίζει ότι κανείς δεν μπορεί να υπερασπιστεί τη δουλειά του σε ηθικό επίπεδο. Εμφανίζεται ως πρόσωπο εμπιστοσύνης και τρέφεται από τη ματαιοδοξία, την άγνοια ή τη μοναξιά των ανθρώπων. Κερδίζει την εμπιστοσύνη τους και τους προδίδει χωρίς δισταγμό». Υπεργενίκευση προφανώς. Ενας ανταποκριτής στο πεδίο της μάχης δεν έχει ανάγκη να κερδίσει την εμπιστοσύνη κανενός όταν οι εκρήξεις μιλούν από μόνες τους. Το ίδιο και ο αναλυτής για την άνοδο και την πτώση των χρηματιστηρίων. Δεν πρέπει να πάρουμε τοις μετρητοίς την περιγραφή της Μάλκολμ, η οποία αναφερόταν στην ειδική σχέση δημοσιογράφου και «υποκειμένου» για ένα εκτενές ρεπορτάζ γνώμης (σοκάροντας τη δημοσιογραφική κοινότητα όταν πρωτοδημοσιεύτηκε στον «New Yorker» το 1989.

Εστω, λοιπόν, και μ’ αυτή τη μεταφορική διάσταση ο δημοσιογράφος περνάει από διάφορους πειρασμούς μέχρι να φτάσει στην πολυπόθητη «αλήθεια». Γίνεται ευχάριστος,  προσιτός, εκλαϊκευτικός, ανοίγεται στον συνομιλητή ή τη συνομιλήτριά του, είναι έτοιμος να κάνει και μικροθυσίες εάν το απαιτεί η αφήγηση. «Μην αφήνεις την πραγματικότητα να χαλάσει μια ωραία ιστορία», άλλωστε. Μια ιστορία που μπορεί να κλέβει από λόγια τρίτων ή να στρέφεται εις βάρος τρίτων, αλλά τουλάχιστον θα προλάβει να κερδίσει αρκετά likes. Μια ιστορία που βγάζει τίτλο και ευνοεί τον ηθικό πανικό των αναγνωστών.

Ας πούμε ότι κινούμαστε μονίμως ανάμεσα στους δύο πόλους, του Ράντεν Κιφ και της Μάλκολμ. Αναζητούμε τον πυρήνα μιας από πολλές αλήθειες, χρησιμοποιούμε τα διαθέσιμα εργαλεία, δουλεύουμε με δεδομένες τις αντιφάσεις μας, αλλά ποτέ δεν έχουμε ολοκληρωμένη εικόνα για το τι κάνουμε. Πλησιάζουμε ποτέ την αλήθεια για τους άλλους, αλλά και για τον εαυτό μας; Οπως κι αν έχει, η διαδρομή έχει πάντα μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Ο παραμορφωτικός καθρέφτης των media είναι η καλύτερη ατραξιόν στο θεματικό πάρκο της νεωτερικότητας.