Οταν η φιλοσοφία γίνεται εγχειρίδιο καθημερινής επιβίωσης

Mπορεί η φιλοσοφία να μας βοηθήσει να τα βγάλουμε πέρα καλύτερα με τα ζητήματα της καθημερινότητας; Το ερώτημα εμφανίζεται όλο και πιο συχνά στον σημερινό κόσμο, όπου η μελέτη των αρχαίων φιλοσόφων αποκτά νέα δυναμική. Ο Κικέρωνας μπορεί να υποστήριζε ότι η φιλοσοφία είναι μια «ιατρική τέχνη για την ψυχή», όμως αρκετοί σύγχρονοί μας το πηγαίνουν παραπέρα. Ο Κίραν Σετίγια, για παράδειγμα. Είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο ΜΙΤ και πιστεύει ακράδαντα ότι οι φιλόσοφοι μπορούν να μας βοηθήσουν να πλοηγηθούμε στις αντιξοότητες της ανθρώπινης ζωής: πόνο, μοναξιά, θλίψη και ό,τι άλλο μας δυσκολεύει. Αυτό άλλωστε είναι και το θέμα του βιβλίου του «Η ζωή είναι σκληρή: Πως μπορεί η φιλοσοφία να μας βοηθήσει να βρούμε τον δρόμο μας». Πιστεύει ακράδαντα πως πρέπει να κάνουμε τη φιλοσοφία μπούσουλα ζωής.

Ιδιαίτερα οι αρχαίοι έλληνες φιλόσοφοι συνεχίζουν να έχουν την τιμητική τους. Νέα βιβλία κυκλοφορούν διαρκώς, προσπαθώντας να συνδέσουν το τότε με το τώρα, να εφαρμόσουν τη φιλοσοφική σκέψη στη ζωή μας. Ή απλώς να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα τη σκέψη αυτή και τη μεγαλειώδη εποχή στην οποία δημιουργήθηκε. Με αφορμή δύο νέα βιβλία, ένα για τον Πλάτωνα και ένα για τον Διογένη, ο Σετίγια αναρωτιέται στο Atlantic πως έγινε και η δυτική φιλοσοφία, στην αρχή της, έφθασε να περικλείει τόσο διαφορετικές φιγούρες: από τη μια πλευρά έναν μελετητή της μεταφυσικής, μέλος της αριστοκρατίας, του «αθηναϊκού 1%», και από την άλλη έναν διανοητή που ζούσε στον δρόμο, ήταν γνωστός για τις ευφυείς ρήσεις του και απέρριπτε τον λόγο του Πλάτωνα ως «χάσιμο χρόνου». Ολα αυτά, παρατηρεί ο καθηγητής, μας γυρίζουν «πίσω σε μια εποχή που η φιλοσοφία δεν ήξερε πού θα οδηγηθεί». Και αυτό ίσως είναι το πιο συναρπαστικό.

Το βιβλίο του βρετανού κλασικιστή Ρόμπιν Γουότερφιλντ «Ο Πλάτων της Αθήνας», θεωρείται από πολλούς η πιο πλήρης βιογραφία του Πλάτωνα, διότι πέρα από τους «Διαλόγους» που έχουν μελετηθεί ευρέως, ο συγγραφέας προσπαθεί να συνδέσει τα διάφορα περιστατικά της ζωής του με τον δρόμο που ακολούθησε η σκέψη του – παραμένει γνωστός για την πίστη του στα  ιδανικά της δικαιοσύνης, της ομορφιάς και του καλού που υπάρχουν έξω από τον χώρο και τον χρόνο. Για εκείνον, ο υλικός κόσμος ήταν δεύτερης διαλογής και η ψυχή αθάνατη. Η καλή ζωή αφορά περισσότερο τις αρετές της δικαιοσύνης, της εγκράτειας και του θάρρους παρά για την τιμή, την ευχαρίστηση ή τον πλούτο. Σήμερα, στην πιο υλική από τις εποχές που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα, αυτή η στάση αποτελεί έναν φάρο. Για τον Πλάτωνα, το καλό δεν είναι απλώς μια ηθική αλλά μια μεταφυσική έννοια, «η υπερβατική πηγή κάθε αξίας στον κόσμο. Και η απόλυτη αιτία όλων των πραγμάτων».

Από την άλλη, η βιογραφία του γάλλου κλασικιστή Ζαν-Μανουέλ Ρουμπινό «Διογένης», η οποία πρόσφατα μεταφράστηκε και στα αγγλικά, περιγράφει μια προσωπικότητα που ανέτρεπε και υπονόμευε τα πάντα – από εκείνο το πρώτο περιστατικό που αναφέρεται στο βιβλίο: ο χρησμός του Απόλλωνα δίνει κρυφά εντολή στον Διογένη να «υποτιμήσει» το νόμισμα. Επιστρέφει στη Σινώπη και μαζί με τον πατέρα του εμπλέκονται σε οικονομική απάτη με ένα ανταλλακτήριο. Ο Διογένης εξορίζεται από τη Σινώπη και κατανοεί ότι μόνο οι ανόητοι αντιλαμβάνονται τους χρησμούς κυριολεκτικά: το φιλοσοφικό του καθήκον ήταν να υποτιμήσει το νόμισμα της σύμβασης, ζώντας σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση.

Ο Πλάτωνας ήταν σχεδόν 60 ετών όταν ο Διογένης έφθασε στην Αθήνα στα μέσα της δεκαετίας του 360 π.Χ. Αυτό δεν εμπόδισε τον Διογένη τον Κυνικό, όπως έμεινε στην Ιστορία, να σαρκάζει πολλά από τα λεγόμενα του μεγάλου φιλοσόφου. Η φιλοσοφία και η κωμωδία μοιράζονται ένα ανατρεπτικό πνεύμα, τονίζει ο Σατίγια. Στην ερώτηση «πώς να ζήσουμε;» ο Πλάτων απάντησε θεωρητικά, ο Διογένης πρακτικά, με το παράδειγμά του.

Οι πραγματικοί κληρονόμοι του Διογένη του Κυνικού, παρατηρεί ο πολιτικός φιλόσοφος Κρίσπιν Σάρτγουελ στο Los Angeles Review of Books, είναι ακτιβιστές, στοχαστές και ερμηνευτές εκτός ακαδημαϊκής φιλοσοφίας. Είναι πρόσωπα όπως ο Τζέραρντ Γουίστανλεϊ, ο οποίος προσπάθησε να οικοδομήσει μια κομμουνιστική ουτοπία στον Εμφύλιο Πόλεμο στην Αγγλία, 200 χρόνια πριν από τον Καρλ Μαρξ. Ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρο, ο οποίος φιλοδοξούσε να ζήσει «δίνοντας σημασία μόνο στα ουσιαστικά γεγονότα της ζωής». Οι κληρονόμοι του Διογένη είναι συγγραφείς που χρησιμοποιούν τη φιλοσοφία για να δουν βαθιά μέσα τη ζωή μας, αλλά δεν είναι επαγγελματίες φιλόσοφοι – όπως η Τζένι Οντέλ, της οποίας το βιβλίο μπεστ σέλερ, «How to Do Nothing», αναφέρει τον Διογένη ως επιρροή. Είναι καλλιτέχνες που φαντάζονται εναλλακτικές κοινότητες, όπως κάνει ο Ράγκναρ Κάρτανσον στο «The Visitors», μια πολυκαναλική εγκατάσταση βίντεο στην οποία μια ομάδα φίλων, που ερμηνεύουν νήματα ενός επαναλαμβανόμενου τραγουδιού σε ξεχωριστά δωμάτια, συγκεντρώνονται τελικά ως ένα. Είναι κωμικοί των οποίων το έργο διαμαρτύρεται για το status quo: ο Ντέιβ Σαπέλ κυκλοφορεί το «8:46» μετά τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ, η Μισέλ Γουλφ στο δείπνο των ανταποκριτών του Λευκού Οίκου, ο Σάσα Μπάρον Κοέν αποκαλύπτει τον φανατισμό με κωμικούς χαρακτήρες όπως ο Μπόρατ.

Στην πραγματικότητα, σημειώνει ο Σάρτγουελ, κάθε πτυχή της φιλοσοφίας μεταμορφώνεται ή επαναπροσδιορίζεται στην εποχή της. Και σήμερα υπάρχει μεγάλη ανάγκη για μια νέα κατανόηση της φιλοσοφικής σκέψης. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι μια από τις πιο διαμορφωτικές επιρροές στην ανάπτυξη της δημόσιας συζήτησης για το θέμα ήταν η στήλη φιλοσοφίας «The Stone» της εφημερίδας «The New York Times» που ξεκίνησε το 2010. Οι πιο έγκριτοι καθηγητές Φιλοσοφίας στις ΗΠΑ, όπως ο Αρθουρ Ντάντο και η Μάρθα Νιουσμπάουμ, πέρασαν από τις σελίδες, αγγίζοντας φλέγοντα θέματα με έναν τρόπο κατανοητό στους αναγνώστες. Από εκεί ξεκίνησαν μεγάλες δημόσιες συζητήσεις για τη θέση του πολίτη στη σημερινή κοινωνία αλλά και για το πώς θα μπορέσουμε να ζήσουμε έναν βίο βασισμένο σε φιλοσοφικές αρχές.

Την τελευταία δεκαπενταετία, διαπιστώνει ο Σατίγια, άρχισε μια νέα προσέγγιση στη φιλοσοφία – ειδικοί άρχισαν να γράφουν πολύ πιο προσωπικά, το αναγνωστικό κοινό στράφηκε σε βιβλία εκλαϊκευμένης φιλοσοφίας. Μερικοί άρχισαν να γράφουν αυτό που θεωρήθηκε ως φιλοσοφική αυτοβοήθεια: για παράδειγμα, πως αντιμετώπισε ο πρωτοπόρος ψυχολόγος και φιλόσοφος Γουίλιαμ Τζέιμς την κατάθλιψή του ή πώς μπορεί ο καθένας μας, με μια δόση στωικισμού, να είναι πιο λειτουργικός στην καθημερινότητά του.

Η πνευματική ζωή ως πηγή λογικής, υπερνίκησης δυσκολιών ή αυτοεπιβεβαίωσης είναι ο τρόπος με τον οποίο, για παράδειγμα, ο Επίκουρος και ο Επίκτητος, φιλόσοφοι της ελληνιστικής περιόδου, αντιλήφθηκαν τον σκοπό τους, όπως υποστήριξε ο Πιερ Αντό στο σταθερά επιδραστικό βιβλίο του, «Η Φιλοσοφία ως τρόπος ζωής». Ενας χρήσιμος τρόπος να σκεφτούμε αυτές τις εξελίξεις, υποστηρίζει ο Σάρτγουελ, είναι ότι βρισκόμαστε σε μια νέα «ελληνιστική περίοδο».

Εκείνο που κάνει εντύπωση είναι το διαρκές ερώτημα που θέτει αυτή η νέα προσέγγιση στη φιλοσοφία: πώς μπορεί να ενσωματωθεί στη ζωή μας. Οι ιδέες του Επίκουρου, του Αριστοτέλη, της Σιμόν ντε Μποβουάρ και του Πασκάλ μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε κάποια πράγματα στη ζωή μας και να την κάνουν καλύτερη. Ακόμα και εάν δεν γίνει αυτό όμως, σίγουρα θα γίνουμε καλύτεροι αν τους διαβάσουμε.

Εξι βιβλία φιλοσοφίας για πολλούς

Alan Percy

Πλάτωνας: 80 μαθήματα φιλοσοφίας για τη ζωή

Εκδ. Πατάκη, τιμή 9 ευρώ

Η αρχή είχε γίνει με τον Νίτσε, τους στοχασμούς τους οποίους είχε καταφέρει να «φιλτράρει» με ευφυή τρόπο ο Αλαν Πέρσι. Την ίδια μέθοδο ακολουθεί και στο

«Πλάτωνας: 80 μαθήματα φιλοσοφίας για τη ζωή» (εκδ. Πατάκη, μτφ. Αγαθή Δημητρούκα, 2018), όπου υποδεικνύει 80 αρχές που συνδέονται με κρίσιμες στιγμές στην εργασία και στην προσωπική ζωή του καθενός.

Edith Hall

Αριστοτέλης: αρχαία σοφία στη σύγχρονη ζωή

Εκδ. Διόπτρα, τιμή 15 ευρώ

Η υπογραφή της είναι από τις πλέον έγκυρες στη μελέτη του αρχαίου φιλοσόφου αλλά και στον τρόπο που η ακαδημαϊκή γνώση μεταφέρεται στον ενημερωμένο αναγνώστη. Στο βιβλίο της από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση Βιολέττας Ζεύκη, η καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών αναλύει το αίσθημα της ευτυχίας ως το αντίθετο της στάσης που χαρακτήριζε τον Ιβάν Ιλιτς στο μυθιστόρημα του Τολστόι «Ο θάνατος του Ιβάν Ιλιτς», φτάνοντας έως τις σύγχρονες τηλεοπτικές σειρές και τα σύγχρονα τραγούδια. Με άξονα τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη παραθέτει τους πολλαπλούς τρόπους επίτευξης της ευδαιμονίας και παρουσιάζει τους τρόπους επανεύρεσης των εσωτερικών μας δυνατοτήτων – αυτό που συνήθως αποδίδουμε ως ενδελέχεια.

Alain de Botton

Η παρηγοριά της φιλοσοφίας

Εκδ. Πατάκη, τιμή 12 ευρώ

Από τους «εισηγητές» της εκλαϊκευτικής φιλοσοφίας και των στοχασμών για την καθημερινότητα ο Αλέν ντε Μποτόν έχει κατοχυρώσει τη «συνταγή» – και την εμπορική, μεταξύ μας – για να παρουσιάζει με τρόπο δελεαστικό μεγάλα έργα από την Ιστορία των ιδεών. Στην «Παρηγοριά της φιλοσοφίας» (εκδ. Πατάκη, μτφ. Αντώνης Καλοκύρης, 2013) επικαλείται τη συνδρομή έξι μεγάλων στοχαστών δίνοντάς τους τον λόγο για προβλήματα της καθημερινότητας. Πρόκειται για τους Σωκράτη, Επίκουρο, Σενέκα, Μοντέν, Σοπενχάουερ και Νίτσε, οι οποίοι «καταθέτουν» τις δικές τους σκέψεις για την έλλειψη χρημάτων, τα βάσανα του έρωτα, την ανικανότητα, το άγχος, τον φόβο της αποτυχίας και την πίεση για συμμόρφωση (οι τίτλοι των επιμέρους κεφαλαίων σε ελεύθερη απόδοση). Ας σημειωθεί εδώ και το άλλο best seller του συγγραφέα, «Πώς ο Προυστ μπορεί να αλλάξει τη ζωή σου» (επίσης εκδ. Πατάκη, μτφ. Γιάννης Ανδρέου, 2013), που δεν αφορά μεν φιλόσοφο, αλλά ασχολείται με «φιλοσοφικά» ερωτήματα.

Sarah Bakewell

Πώς να ζούμε

Εκδ. Ικαρος, τιμή 22 ευρώ

Οταν είχε εκδοθεί στα αγγλικά το βιβλίο της Σάρα Μπέικγουελ βρήκε μεγάλη απήχηση και θεωρήθηκε ένα από τα καλύτερα – αν όχι το καλύτερο – εκλαϊκευτικό για τον στοχασμό του Μοντέν. Ακολουθώντας φυσικά τα ερωτήματα που ο ίδιος ο γάλλος στοχαστής έθετε στο έργο: Πώς να τα πηγαίνουμε καλά με τους άλλους; Πώς να σταθούμε απέναντι στο πένθος; Πώς να αντιμετωπίζουμε τις ατέλειες και τα λάθη μας; Πώς να μη μας παρασύρει η δύναμη της συνήθειας; Ευτυχώς η ελληνική μεταφορά είναι η προσεγμένη έκδοση «Πώς να ζούμε» (εκδ. Ικαρος, μτφ. Βαγγέλης Προβιάς, 2022), όπου αναδεικνύεται η μέθοδος της αυτοπαρατήρησης του Μοντέν στην προσπάθειά του να απαντήσει στα ερωτήματα.

Αλέξανδρος Νεχαμάς

Περί φιλίας

Εκδ. Μεταίχμιο, τιμή 14 ευρώ

Ο διακεκριμένος πανεπιστημιακός (Princeton University) και συγγραφέας ανατρέχει στη φιλοσοφία – από τον Αριστοτέλη έως τον Μοντέν – και αντλεί παραδείγματα από την τέχνη, τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο για το κατατοπιστικό και εύληπτο στην ανάγνωση δοκίμιο περί φιλίας στην εποχή των social media και των χιλιάδων «απρόσωπων» φίλων (εκδ. Μεταίχμιο, 2019).

Ernst Gerhard

Σκέψου σαν φιλόσοφος

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, τιμή 10 ευρώ

Πώς θα ήταν μία εβδομάδα παρέα με έναν φιλόσοφο; Τι θα μπορούσε να μάθει κανείς σε 7 ημέρες; Με εκκίνηση τα ερωτήματα αυτά ο Γκέρχαρντ Ερνστ δείχνει στο βιβλίο «Σκέψου σαν φιλόσοφος» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, μτφ. Κωνσταντίνος Σαργέντης, 2016) ότι η φιλοσοφία είναι πάνω απ’ όλα ανταλλαγή επιχειρημάτων. Ο συγγραφέας καλεί τον αναγνώστη να πάρει μέρος σε έναν διάλογο με έναν δάσκαλο φιλοσοφίας, με αποτέλεσμα 7 συζητήσεις – μία για κάθε ημέρα της εβδομάδας: Πώς πρέπει να ζω; Πώς μπορούμε να ζούμε μαζί με τους υπόλοιπους ανθρώπους; Είναι αντικειμενική η ηθική; Τι μπορούμε να γνωρίσουμε; Τι υπάρχει; Τι είναι φιλοσοφία;

Γιατί να φιλοσοφούμε;