«Αυθεντική πορεία ωριμότητας»

Ο Στάθης Λιβαθινός υπήρξε εκλεκτός σπουδαστής στη Δραματική Σχολή Κατσέλη, όπου και δίδασκε ο θείος του Μάνος Κατράκης, και εγώ Ιστορία Θεάτρου και Λογοτεχνίας. Οταν, ως αριστούχος σπουδαστής, χάρις και στην επαφή που είχε ο Κατράκης με τη Σοβιετική Ενωση, αποφασίστηκε να σπουδάσει θέατρο στις έξοχες σχολές Υποκριτικής και Σκηνοθεσίας στη Μόσχα, η υποτροφία του έπρεπε να συνοδεύεται από τρεις συστάσεις ανθρώπων με κύρος στο επάγγελμα. Ετσι ο Λιβαθινός πήγε στη Ρωσία με συστάσεις του Κατράκη, της δασκάλας του Αλέκας Κατσέλη και της δικής μου.

Και πολύ σύντομα οι εκθέσεις που έρχονταν από τη σχολή του ήταν διθυραμβικές. Οταν, μάλιστα, ως πτυχιακή εργασία παρουσιάστηκε το αγγλικό αριστούργημα του Στόπαρντ «Ο Ρόζενγκρατς και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί» δε θεωρήθηκε από τους ρώσους ειδικούς μια σπουδαία εργασία, αλλά με έξοδα του κράτους η παράσταση παρουσιάστηκε σε πολλές πόλεις της Σοβιετικής Ενωσης και στην Ευρώπη! Ο Λιβαθινός, εκτός από θέατρο, είχε σπουδάσει και Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο και με τέτοια στέρεη πανοπλία προχώρησε σε βαθύτερες και πιο εξειδικευμένες σπουδές.

Στην Ελλάδα έχουμε μια σημαντική παράδοση θεατρανθρώπων με βαθιές και ευρύτερες πολιτισμικές σπουδές. Από τον Θωμά Οικονόμου στις αρχές του 20ου αιώνα, τον Φώτο Πολίτη, τον Δημήτρη Ροντήρη, τον Πέλο Κατσέλη, τον Κάρολο Κουν, τον Τάκη Μουζενίδη, τον Αλέξη Σολομό ως τον Σπύρο Ευαγγελάτο οι σκηνοθέτες, πέρα από τις υποκριτικές γνώσεις και κυρίως τις τεχνικές, στο οπλοστάσιο ενός δασκάλου της σκηνικής τέχνης απαιτείται και μια πλούσια περιουσία ιστορικών, θεατρικών, φιλοσοφικών γνώσεων. Διότι, τουλάχιστον στη χώρα μας, χωρίς παράδοση εν γένει (με εξαιρέσεις, βέβαια) οι περισσότεροι νέοι που ανέβαιναν στο σανίδι της σκηνής δεν είχαν λάβει μεθοδική και επίπονη θεατρική τεχνική, αλλά και ιστορική θεατρική παιδεία. Και μόνο το γεγονός πως ήταν επίσημος ο θεσμός των εξετάσεων κάθε χρόνο για τα έκτακτα ταλέντα, τα περισσότερα από τα οποία δεν είχαν καν απολυτήριο Γυμνασίου. Ο Κατράκης έφτασε στην κορυφή της υποκριτικής τέχνης, έχοντας ως περιουσία τη θητεία του ως χορευτής σε κρητικά συγκροτήματα λαϊκών χορών!

Ο Φώτος Πολίτης, ως διευθυντής με την ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου, εγκαινίασε και τη Δραματική του Σχολή στη δεκαετία του 1930. Ο Πολίτης, ο Ροντήρης, ο Καραντινός, ο Μουζενίδης σπούδασαν τη σκηνοθετική μέθοδο στο εξωτερικό. Ο Μουζενίδης μάλιστα και στην Κίνα! Ολοι αυτοί έφεραν στην ελληνική σκηνική πραγματικότητα τις ευρωπαϊκές μεθόδους. Για χρόνια οι κριτικοί καταλόγιζαν στον Ροντήρη ότι δίδασκε ελληνικά έργα, κυρίως ποιητικά, με γερμανικούς ρυθμούς. Ως μαθητής του θεωρώ την κριτική άστοχη, ο Ροντήρης είχε, και ως ρουμελιώτικη καταγωγή (Αγρίνιο), βαθιά αίσθηση του λαϊκού ρυθμού και της μελωδίας της νεοελληνικής γλώσσας.

Από την άλλη, ο Κουν, παρόλη την ξενική του καταγωγή, την κωνσταντινουπολίτικη πολυεθνική παράδοση, πρώτος κατέφυγε στις πηγές της λαϊκής λαλιάς και ως ηγέτη του θεσμού (ένδοξου!) των ασπούδαχτων, όπως χαρακτηρίζονταν, βρήκε τον βηματισμό της θεατρικής γλώσσας στο λαϊκό τραγούδι, στο ρεμπέτικο και στις αφηγήσεις που είχαν δημοσιευτεί των Μικρασιατών που κατέγραφαν την Καταστροφή. Υπάρχουν τόμοι με καταγραφές λαϊκών ανθρώπων, με τις σφαγές και την τραγική εικόνα της παραλίας της Σμύρνης! Είναι, λοιπόν, ποικίλες και συχνά αντιφατικές οι παραδόσεις και στην υποκρτική, όπως και στη λογοτεχνία. Από αλλού ερχόταν η λογοτεχνία του Τερζάκη, από αλλού του Κόντογλου και από αλλού του Καζαντζάκη. Ο Πέλος Κατσέλης, δάσκαλος του Λιβαθινού, καυχιόταν για την καταγωγή του από τα βάθη της Μικράς Ασίας και θεμελιώδης ρυθμός της διδασκαλίας του ήταν το δημοτικό τραγούδι. Υποψήφιος της Δραματικής Σχολής του Κατσέλη έγινε δεκτός, χωρίς να εξεταστεί, όταν εξέφρασε τον θαυμασμό του για το δημοτικά άσματα!

Μέσα σε αυτό το παιδευτικό κλίμα γαλουχήθηκε ο Στάθης Λιβαθινός. Κι ενώ ήταν πολιτικός ο λόγος που ο Κατράκης τον σύστησε στη σπουδαία υποκριτική παράδοση της Ρωσίας, μπήκε με αποφασιστικότητα στην εκμάθηση της υποκριτικής ρυθμοποιίας του θεατρικού «τρόπου». Και είναι, πράγματι, άξιο θαυμασμού το γεγονός πως ο Λιβαθινός, όταν ήρθε στην Ελλάδα μετά τις έξοχες σπουδές του, ίσως και λόγω της καταλυτικής παρουσίας του Κατράκη, του σημαντικότερου χρήστη της ελληνικής γλωσσικής ρυθμοποιίας (ακούστε πώς διαβάζει ο Κατράκης «Ερωτόκριτο»!), κατόρθωσε να μεταβιβάσει στον ελληνικό ρυθμό τα μουσικά στοιχεία της ρωσικής γλώσσας, χωρίς να πέσει στην παγίδα της μίμησης. Ο Λιβαθινός ξεκίνησε τη θεατρική του καριέρα ως ηθοποιός με το «Απλό Θέατρο» του Αντώνη Αντύπα. Γρήγορα, όμως, πέρασε καταρχάς στη διδασκαλία της υποκριτικής με γνώμονα πείρας τη ρωσική σχολή, αλλά και κριτήριο αυθεντικότητας τον ήχο της ελληνικής λαλιάς μέσω του δημοτικού τραγουδιού και του ρεμπέτικου, αλλά και των ρυθμών του Παλαμά, του Σικελιανού, του Καβάφη, του Σεφέρη, του Ελύτη, του Αναγνωστάκη.

Ο Στάθης Λιβαθινός, όταν ήρθε στη σκηνοθεσία, είχε πολύτιμα εφόδια. Η σπουδή του στη Φιλοσοφική Σχολή τον εφοδίασε και με εξελικτικά γνωρίσματα του νεοελληνικού λόγου, από τα παραμύθια που διέσωσε ο Γεώργιος Μέγας έως τη λογοτεχνία του Ταχτσή και του Δημητρίου. Είναι μέσα στο παιχνίδι συχνά να διαφωνεί κανείς με μια σκηνοθεσία του Λιβαθινού, αλλά συνήθως οι αντιρρήσεις έχουν να κάνουν με τις συγνωστές παρεκκλίσεις σε όλα τα επαγγέλματα και στον Λιβαθινό δεν συγχωρείται ότι κάποτε μπορεί να απομακρύνεται από τις έξοχες αισθητικά σημαίνουσες καταθέσεις ύφους και ήθους. Με την έκδοση του βιβλίου του «Τρεις εποχές» (Εκδόσεις Πατάκη), πνευματική κατάθεση πείρας και σοφίας, προσφέρει στο ελληνικό κοινό, κι όχι μόνο στους ειδικούς, έναν σπουδαίο οδηγό προς την ωριμότητα ενός ανθρώπου του αιώνα!