Η πορεία προς τη Χάγη ως ένα ταξίδι προς μια Ιθάκη

Στην πολιτική οι μαξιμαλιστικές θέσεις είναι και αναγκαίες αλλά και τροχοπέδη. Οταν υπάρχει η προοπτική ότι κάποια στιγμή θα προκύψει μια διαπραγμάτευση η ρητορική με υπερβολικές απαιτήσεις είναι ένα συνηθισμένο φαινόμενο. Αποκαλείται διαπραγματευτικό χαρτί. Το «παζάρι» ξεκινά από ακραίες θέσεις για να γίνουν μετά – εκατέρωθεν – οι «παραχωρήσεις» για ένα τελικό συμβιβασμό. Η κάθε πλευρά θα μπορεί να επικαλεστεί τις παραχωρήσεις του αντιπάλου για να καθησυχάσει την κοινή γνώμη της ότι «εμείς» βγήκαμε κερδισμένοι από την τελική συμφωνία.

Αλλά μια μαξιμαλιστική ρητορεία, ειδικά αν διαρκεί μεγάλο διάστημα δημιουργώντας παγιωμένες συγκρούσεις (frozen conflicts), εκλαμβάνεται ως εθνικό δίκαιο από την κοινή γνώμη, η οποία με τη σειρά της δεν παρέχει την ευχέρεια στις κυβερνήσεις να κάνουν τις «παραχωρήσεις» που αρχικά ήταν διατεθειμένες να κάνουν. Δηλαδή η τακτική μετατρέπεται σε αυτοπαγίδευση και σε αυτοπεριορισμό.

Σε μια πιθανή ελληνοτουρκική διαπραγμάτευση η Τουρκία έχει περισσότερα διαπραγματευτικά χαρτιά από την Ελλάδα άλλα όχι και ισχυρότερα επειδή δεν έχουν βάσιμη νομική εγκυρότητα. H Τουρκία μπορεί π.χ. να μην αμφισβητήσει πλέον το καθεστώς της Γαύδου χωρίς σημαντικό κόστος! Μπορεί να μην εγείρει θέματα με τα κατοικημένα νησιά από Ελληνες εδώ και δεκαετίες και μάλιστα αιώνες. Ή να μην επιμείνει στην αποστρατιωτικοποίηση των νησιών εφόσον στην ουσία δεν αποτελούν σοβαρό κίνδυνο για την Τουρκία. (Ηδη η διαπραγμάτευση έχει ξεκινήσει: η ελληνική πλευρά επαναλαμβάνει ότι υποχρεώνεται στους εξοπλισμούς εφόσον η Τουρκία διατηρεί έναν μεγάλο αποβατικό στόλο στο Αιγαίο και την Τέταρτη Στρατιά, που σημαίνει ότι αν απομακρυνθεί ο στόλος και διαλυθεί η στρατιά μπορεί να ελαττωθούν οι εξοπλισμοί των νησιών.) Η Γαλάζια Πατρίδα θα μπορούσε να περιοριστεί σε ένα κανονικό θαλάσσιο πλαίσιο που δικαιούται κάθε χώρα, χωρίς συσχετίσεις με οθωμανικά μεγαλεία και αναγνωρίζοντας τα αυτονόητα δικαιώματα των ελληνικών νησιών του Αιγαίου. Στα θέματα των μειονοτήτων θα μπορούσε να συμβιβαστεί με την υπάρχουσα κατάσταση και να αρκεστεί με τα ανθρώπινα δικαιώματα που ήδη πρέπει να σέβεται κάθε χώρα. Θα μπορούσε να κάνει αυτές τις «παραχωρήσεις» για να εξασφαλίσει, ως αντάλλαγμα, κάποια ζωτικά δικαιώματα που άπτονται στις θαλασσίων ζωνών.

Η Ελλάδα έχει το δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στο Ανατολικό Αιγαίο, ένα διαπραγματευτικό χαρτί που ήδη το χρησιμοποιεί με αναφορές σε νομικά κείμενα. Η επήρεια των νησιών στην οριοθέτηση της ΑΟΖ είναι ένα άλλο θέμα πιθανής «υπαναχώρησης», ειδικά στην περίπτωση του Καστελλορίζου. Το θέμα της επήρειας των νησιών λύθηκε επιτυχώς με την Ιταλία χωρίς να προκύψουν σοβαρές αντιρρήσεις στο εσωτερικό της Ελλάδας. Μπορεί να βρεθεί και μια «φόρμουλα» που να δίνει στη μειονότητα της Θράκης τη δυνατότητα να εκλέγει μουφτήδες της αρεσκείας της. Ετσι με αμοιβαίες «παραχωρήσεις» μπορεί να βρεθεί μια συμβιβαστική λύση στα θέματα που χωρίζουν τις δύο χώρες.

Ομως όλα αυτά αποτελούν θεωρητικές απόψεις, δηλαδή κοινοτοπίες και εύκολες τοποθετήσεις. Η  πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Βασικά επειδή υπεισέρχεται ο ανθρώπινος παράγων με όλες τις περιπλοκότητές του. Αν ξεκινήσουμε με την παραδοχή ότι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν άφησε πίσω του τα μεγαλοϊδεατικά οράματα – μια υπεραισιόδοξη εκτίμηση – μπορούμε να προβλέψουμε ότι σε μια πιθανή διαπραγμάτευση η τουρκική πλευρά θα κινηθεί με μια σχετική άνεση. Στην Τουρκία το «κράτος» και οι ηγέτες του δεν αμφισβητούνται όταν δηλώσουν ότι αυτό που πράττουν – π.χ., κάποιες υπαναχωρήσεις – είναι προς όφελος της χώρας. Και αυτό για δύο βασικούς λόγους. Το κράτος που για αιώνες εξασφάλισε την ασφάλεια του μουσουλμανικού/τουρκικού στοιχείου – πάντα σχετικά με το τι ισχύει στην περίπτωση των Ελλήνων που έζησαν τους τελευταίους αιώνες χωρίς δικό τους κράτος – είναι σεβαστό, σχεδόν ιερό, σε βαθμό που δεν παρατηρείται στις ανεπτυγμένες χώρες. Ο δε σημερινός απόλυτα κυρίαρχος ηγέτης της Τουρκίας ελέγχει τα μέσα επικοινωνίας και μπορεί να «περάσει» οποιαδήποτε λύση. Ηδη παρατηρούμε μια Τουρκία που κάνει επανειλημμένες στροφές 180 μοιρών σε θέματα εξωτερικής αλλά και εσωτερικής πολιτικής χωρίς να βιώνει επιπτώσεις ή έστω ένα ξάφνιασμα μέσα στην τουρκική κοινωνία.

Στην Ελλάδα οποιαδήποτε υπαναχώρηση από τις μαξιμαλιστικές θέσεις της θα θεωρηθεί λάθος και μάλιστα προδοσία. Η ελληνική πλευρά έχει παγιδευτεί και δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τα διαπραγματευτικά της χαρτιά.  Κάθε υπαναχώρηση ταυτίζεται με παραχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων και άρα αποποίηση κυριαρχίας. Ετσι η προσφυγή στη Χάγη προβάλλεται ως μια διέξοδος όπου η ευθύνη θα βαρύνει πλέον κάποια ανεξάρτητη αρχή.

Είναι γνωστό επίσης ότι μια διαπραγμάτευση εμπεριέχει λιγότερους κινδύνους από μια διαιτησία από όπου μπορεί να προκύψουν δυσάρεστες εκπλήξεις. Σε μια διαπραγμάτευση μπορεί να ελεγχθούν και αποφευχθούν οι ακραίες λύσεις. Για αυτούς τους λόγους η τουρκική πλευρά προτιμά τη διαπραγμάτευση ενώ η ελληνική τη διαιτησία που θα την απαλλάξει από το στίγμα της υποχωρητικότητας.

Αλλά η Χάγη βρίσκεται στο τέλος ενός μακρύ και άβατου δρόμου. Για να πάρει το Δικαστήριο της Χάγης τις αποφάσεις του απαιτείται ένα συνυποσχετικό το οποίο θα πρέπει να εμπεριέχει και το καθεστώς της κυριότητας των νησιών και των νησίδων. Το «μόνο θέμα» προς επίλυση μπορεί όντως να είναι τα θαλάσσια σύνορα, αλλά αυτά εξαρτώνται από την κυριότητα των νησιών και νησίδων. Η Τουρκία θα απαιτήσει μια διμερή συμφωνία για τα «σύνορα» και δεν θα δεχτεί την ελληνική ερμηνεία της συμφωνίας της με την Ιταλία του 1947 για τα Δωδεκάνησα. Θα κάνει διάφορες «υπαναχωρήσεις» στο θέμα τον Γκρίζων Ζωνών άλλα δεν θα δεχτεί μια απόλυτη υπαναχώρηση σε αυτό το θέμα. Και αυτό επειδή ήδη στο θέμα των Ιμίων/Κάρντακ η Ελλάδα στην πράξη έχει δεχτεί το αμφισβητούμενο καθεστώς αυτών των νησίδων.

Η Χάγη, αν ποτέ προκύψει θα είναι για τα θαλάσσια «σύνορα», για μια συμφωνία που θα διευκολύνει και την επίλυση των περαιτέρω σχετικών θεμάτων. Στη σημερινή συγκυρία η Χάγη υπάρχει ως ένα όραμα για ένα ταξίδι παρά ως ένας ρεαλιστικός στόχος. Αλλά το όραμα από μόνο του δηλώνει την αναγνώριση των προβλημάτων και την πρόθεση για έναν συμβιβασμό και αυτό είναι ένα θετικό βήμα. Οι τελικές λύσεις μπορεί να περιμένουν και ενδιάμεσα μπορούν να προωθηθούν μέτρα που θα ελέγχουν την ένταση. Αρκεί να μπορέσουν οι δύο πλευρές να επεξεργαστούν τους φόβους τους και να προετοιμάσουν την κοινή τους γνώμη για κάποιες μελλοντικές «παραχωρήσεις».

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας, πολιτικός μηχανικός και μεταφραστής