Οταν η Επίδαυρος διχάζει

Δεν πρόλαβε να «πέσει η αυλαία» το βράδυ της Παρασκευής στην Επίδαυρο και να αποχωρήσουν οι ηθοποιοί που πρωταγωνιστούσαν στην κατά Λένα Κιτσοπούλου εκδοχή των αριστοφανικών «Σφηκών» και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης «πήραν φωτιά». Η παράσταση της αιρετικής σκηνοθέτιδος, ηθοποιού και συγγραφέως ήταν αρκετή για να πυροδοτήσει μία ακόμη έριδα και να δώσει το έναυσμα ώστε στην αρένα του Διαδικτύου το κοινό – ανεξαρτήτως αν είχε δει ή όχι την παράσταση – να εκφέρει παθιασμένες ή πιο ψύχραιμες απόψεις. Να επιτεθεί στις δύο μεγάλες εθνικές σκηνές της χώρας και στο Φεστιβάλ που υποστήριξαν το εγχείρημα. Να διχαστεί ανάμεσα στους «σχετικούς» που δεν εξεπλάγησαν αφού γνωρίζουν το ύφος της Λένας Κιτσοπούλου και στους «άσχετους» που δεν είχαν διαβάσει, δεν είχαν ρωτήσει, δεν είχαν ξαναδεί και τώρα πνέουν μένεα επειδή βρέθηκαν τη λάθος στιγμή στο κοίλο του πολυκλείτειου θεάτρου. Σε εκείνους που δηλώνουν υπέρμαχοι της ελευθερίας της καλλιτεχνικής έκφρασης και στο άνευ όρων δικαίωμα του εκάστοτε σκηνοθέτη να ερμηνεύσει τον θεατρικό λόγο κατά το δοκούν ώστε να αναδείξει τη διαχρονικότητα των μηνυμάτων του και σε εκείνους που κάνουν λόγο για «ιεροσυλία», για προσβολή του αρχαίου θεάτρου και ζητούν να δουν μια παράσταση με έμφαση στο κείμενο, χωρίς καινοτομίες και ει δυνατόν με χλαμύδες. Κάποιοι άλλοι δε, στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν ισορροπίες ανάμεσα στην καλλιτεχνική ελευθερία και τον σεβασμό προς το μνημείο, προτείνουν τη δημιουργία ενός λυόμενου θεάτρου στον περιβάλλοντα χώρο του αρχαίου, ώστε να είναι όλοι ευχαριστημένοι.

Και ενώ ο καπνός από τη φωτιά της Παρασκευής – που έμεινε δυνατή ως και χθες καθώς δημοσιεύονταν κριτικές και απόψεις στον έντυπο και τον διαδικτυακό Τύπο, πέραν των αναρίθμητων αναρτήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – εξακολουθεί να διατηρεί θολό και διχασμένο το τοπίο, για όποιον αποφασίσει να δει την κατάσταση από απόσταση, θα διαπιστώσει ότι ζούμε απλώς ακόμη άλλο ένα τυπικό ελληνικό καλοκαίρι. Ενα από εκείνα τα καλοκαίρια που ασχέτως πολιτικής συγκυρίας, οικονομικής κρίσης, capital controls, μεγάλων πυρκαγιών ή οτιδήποτε άλλο μπορεί να ταλανίζει κατά καιρούς αυτή τη χώρα, χωρίς περιοδικότητα, αλλά σταθερά, «σημαδεύονται» από μία παράσταση που προκαλεί από γιουχαΐσματα και αποχωρήσεις κατά τη διάρκειά της έως αντιπαραθέσεις για το υπόλοιπο τουλάχιστον του εν λόγω καλοκαιριού. Καλοί ή κακοί οι κατά Κιτσοπούλου «Σφήκες» θα το κρίνουν οι ειδικοί και ίσως στο μέλλον η θεατρική Ιστορία. Το σίγουρο είναι ότι η συγκεκριμένη παράσταση κέρδισε αναμφίβολα μια θέση στον κατάλογο με τις παραστάσεις που δίχασαν – όπως εκείνες που παρουσιάζονται αμέσως παρακάτω -, γεγονός που θα της χαρίσει αν μη τι άλλο μια θέση ανάμεσα σε εκείνες που δεν θα ξεχαστούν εύκολα, ανεξαρτήτως της αιτίας που θα της προσφέρει αυτή τη νότα «αθανασίας».

Τσόντα στην Επίδαυρο;

Δεν πρωταγωνίστησε στην ορχήστρα, αλλά από το κοίλο η Αννα Συνοδινού όταν το καλοκαίρι του 1984 φώναζε «αίσχος, βέβηλοι!» στην παράσταση «Αλκηστις» του Γιάννη Χουβαρδά. Οι φωνές της αποδείχθηκαν αρκετές για να διακοπεί η παράσταση και πολλοί θεατές εξοργισμένοι από το θέαμα να αποχωρήσουν ευτυχώς όχι ακολουθώντας την κατά πόδας, καθώς η ίδια επέλεξε να φύγει περνώντας μέσα από τη σκηνή πετώντας θυμωμένη το πρόγραμμά της, σύμφωνα με μαρτυρία της πρωταγωνίστριας Φιλαρέτης Κομνηνού.

Αφορμή για το ξέσπασμα της καταξιωμένης στον χώρο της αρχαίας τραγωδίας ηθοποιού ήταν η επί σκηνής αναπαράσταση μιας ερωτικής σκηνής με ολίγον γυμνό. Την επομένη υπήρξαν τίτλοι στις εφημερίδες που έκαναν λόγο για… τσόντα στην Επίδαυρο. Να θυμίσουμε ότι δύο χρόνια νωρίτερα είχε προηγηθεί η «Ελένη» σε σκηνοθεσία Ανδρέα Βουτσινά με την πρώτη, όπως έγραψαν οι εφημερίδες της εποχής, γυμνή παρουσία επί της ορχήστρας, τη Θεονόη-Λυδία Φωτοπούλου που είχε εμφανιστεί με μακιγιαρισμένα τα γυμνά της στήθη και αυτομαστιγούμενη, συνοδευόμενη από τον επίσης γυμνόστηθο χορό γυναικών. Η παράσταση δίχασε, ενώ λάδι στη φωτιά έριξε και η υπόκλιση του σκηνοθέτη συντροφιά με το σκυλάκι του.

Η υπόθεση σηκώνει τσιγάρο

Ο «Οιδίπους Τύραννος» που σκηνοθέτησε το 1988 ο Γεωργιανός Ρόμπερτ Στούρουα με την Τζένη Καρέζη και τον Κώστα Καζάκο ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων. Αιτία στάθηκε το τσιγάρο που άναψε η Αννα Μακράκη που ως Εξάγγελος διηγούνταν την αυτοκτονία της Ιοκάστης και την αυτοτύφλωση του Οιδίποδα. «Σβήσ’ το», «Αίσχος», «Ντροπή» ήταν μερικά μόνο από όσα φώναζαν οι θεατές τόσο την ώρα της παράστασης όσο και την ώρα της υπόκλισης. Και μπορεί στην κατά Στούρουα εκδοχή όσα εξιστορούσε ο Εξάγγελος να σήκωναν τσιγάρο, στην παράσταση της επόμενης βραδιάς η επίμαχη σκηνή είχε αφαιρεθεί. Αν και ακόμη και σήμερα πολλοί θυμούνται ή αναφέρονται στην υπόθεση Στούρουα, ο σάλος που προκλήθηκε δεν αποδείχθηκε αρκετός ώστε να σταματήσουν οι εμφανίσεις καπνιστών στην ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου. Ακριβώς δύο δεκαετίες αργότερα ο Χορός στον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου άναψε τσιγάρο και το προσέφερε στην Κασσάνδρα-Παρθενόπη Μπουζούρη υπό τις σκηνοθετικές οδηγίες τις Αντζελας Μπρούσκου. Αντιδράσεις υπήρξαν και τότε, αλλά σαφώς ηπιότερες. Η πλέον πρόσφατη φορά που εμφανίστηκαν ηθοποιοί με τσιγάρο ήταν στην πρεμιέρα του φετινού Φεστιβάλ, στην παράσταση «Ιππόλυτος» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Κατερίνας Ευαγγελάτου. Η Αφροδίτη (Ελενα Τοπαλίδου) άναψε τσιγάρο (όχι αληθινό, αλλά θεατρικό που δημιουργούσε το εφέ του καπνού) και το προσέφερε στη Φαίδρα (Κόρα Καρβούνη), σκηνή που προβλημάτισε μερίδα του κοινού, αλλά δεν προκάλεσε αντιδράσεις.

Παρ’ ολίγον διπλωματικό επεισόδιο για το μπουρλότο στα βαρέλια

Δεν πρόλαβε να ανέβει η παράσταση του διπλού Οιδίποδα (Τυράννου και Επί Κολωνώ μαζί) το 1996 με τη σκηνοθετική υπογραφή του Πίτερ Χολ και ξεσηκώθηκε θύελλα αντιδράσεων. Αιτία για τις προκαταβολικές αντιδράσεις ήταν η πρόθεση να  χρησιμοποιήσει βαρέλια με φωτιά στην ορχήστρα. Ενώ η πρόβα ήταν σε εξέλιξη επιδόθηκε ένταλμα στους συντελεστές με το οποίο ενημερώνονταν πως θα συλλαμβάνονταν αν αποφάσιζαν να ανάψουν σπίρτο. Ως λύση προτάθηκε η παρουσία πυροσβεστικής δύναμης, ώστε να επέμβει σε περίπτωση που δεν εξελισσόταν η διαχείριση της φωτιάς όπως είχε προβλεφθεί. Ο σκηνοθέτης στο ενδεχόμενο να είναι ορατοί οι πυροσβέστες εμφανίστηκε ανένδοτος και απείλησε να αποχωρήσει. Η παράσταση πραγματοποιήθηκε τελικά έπειτα από παρέμβαση των βρετανικών διπλωματικών Αρχών και της ηγεσίας του υπουργείου Πολιτισμού.

Αίμα, λάσπες και ακαθαρσίες

Εξαλλο ήταν το κοινό μετά την ολοκλήρωση της παράστασης του Γερμανού Ματίας Λάνχοφ  ο οποίος εκλήθη το 1997 από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος να σκηνοθετήσει τις «Βάκχες» του Ευριπίδη. Τα σφάγια που ήταν κρεμασμένα στην ορχήστρα και ο γυμνός Μηνάς Χατζησάββας που περπατούσε στα τέσσερα ανάμεσα σε αίματα και λάσπες ερμηνεύοντας τον ρόλο του Διονύσου ήταν αρκετά για να προκαλέσουν ακραίες αντιδράσεις από το κοινό. Η παρουσία ενός αλόγου που έτρωγε την ώρα της παράστασης στην ορχήστρα, όπως και ένα ζωηρό αρνάκι που αφόδευσε επί σκηνής, έριξαν επιπλέον λάδι στη φωτιά, ενώ επικλήσεις στον Μινωτή και την Παξινού εκ μέρους των θεατών προκάλεσε το γεγονός ότι η Γαλλίδα Αγαύη Εβελίν Ντιντί δεν μπορούσε να εκφέρει σωστά τα λόγια του ρόλου της σε μια γλώσσα που δεν γνώριζε, στα ελληνικά.

Κέρματα στην ορχήστρα

Οι πιο «ευγενικές» αντιδράσεις των θεατών ήταν να φωνάζουν «τι μ… είναι αυτές» και οι πιο ακραίες να πετάνε κέρματα στην ορχήστρα όταν ο Ρώσος Ανατόλι Βασίλιεφ σκηνοθέτησε το 2008 για το ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας τη «Μήδεια» με πρωταγωνίστρια την επικεφαλής τότε του φορέα, Λυδία Κονιόρδου. Ο πειραματικός χαρακτήρας της παράστασης με το σκηνικό που παρέπεμπε σε αρένα για ταυρομαχίες και κοστούμια που συνδύαζαν στοιχεία από την Ασία, την Ισπανία και τα Βαλκάνια, αλλά και το γεγονός ότι ήταν τρίγλωσση (ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά) κούρασε το κοινό, με αποτέλεσμα να αποδοκιμάσει έντονα τους συντελεστές, ενώ ο σκηνοθέτης επέλεξε να μην υποκλιθεί στο φινάλε αφήνοντας τους συνεργάτες του να δεχθούν την μήνιν των θεατών.

«Φύγε από τη θυμέλη»

Χειροκρότημα για τους ηθοποιούς, γιούχα για τον σκηνοθέτη επεφύλαξαν οι θεατρόφιλοι το καλοκαίρι του 2009 όταν παρουσιάστηκαν από το Εθνικό Θέατρο οι «Πέρσες» σε σκηνοθεσία του Βούλγαρου Ντίμιτερ Γκότσεφ. Η παράσταση διακόπηκε προσωρινά όταν ο Ξέρξης, τον οποίο υποδυόταν ο Νίκος Καραθάνος, δέχθηκε επίμονες διά βοής υποδείξεις από το κοινό να απομακρυνθεί από τη θυμέλη. Οι θεατές άρχισαν να διαπληκτίζονται μεταξύ τους και τελικά η παράσταση έφτασε ως το τέλος με το μισό κοίλο να χειροκροτεί όρθιο και το άλλο μισό να αποχωρεί βιαστικά κάνοντας απαξιωτικά σχόλια.