Ενας Ευρωπαίος για όλες τις εποχές

Τι κάνει έναν συγγραφέα τόσο επιδραστικό ακόμη και για τους «πολλούς» που δεν έχουν συναντηθεί (μέχρι τώρα) με την εργογραφία του; Με ποιον τρόπο το όνομά του ταυτίζεται με το υψηλό που οι αναγνώστες αναζητούν στη «μεγάλη λογοτεχνία»; Και γιατί η αξία του δυναμώνει κάθε φορά που μένει εκτός της λίστας των Νομπέλ; Μια απάντηση δίνει ο ίδιος ο Μίλαν Κούντερα στην «Τέχνη του μυθιστορήματος», που μόλις επανακυκλοφόρησε από την Εστία, στη νέα μετάφραση του Γιάννη Η. Χάρη: «Συμμερίζομαι την εμμονή με την οποία επαναλάμβανε ο Χέρμαν Μπροχ: Μοναδικός λόγος ύπαρξης ενός μυθιστορήματος είναι να ανακαλύπτει αυτό που μόνο ένα μυθιστόρημα μπορεί να ανακαλύψει. Το μυθιστόρημα που δεν ανακαλύπτει ένα άγνωστο ως τότε μέρος της ύπαρξης είναι ανήθικο. Η μόνη ηθική του μυθιστορήματος είναι η γνώση».

Η τέχνη του Κούντερα, ο οποίος έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 94 ετών, μοιραζόταν ανάμεσα στη μυθιστορηματική γνώση και την ηθική του δοκιμιακού λόγου. Γνήσιο τέκνο του ευρωπαϊκού ανθρωπισμού, ανήκε στους κορυφαίους που διαφύλαξαν τη μνήμη του 20ού αιώνα. «Απόγονος» του Στέφαν Τσβάιχ, διαχρονικός μαθητής των Ραμπελέ, Ντιντερό και Κάφκα, σύγχρονος των Τσέσλαβ Μίλος, Τζορτζ Στάινερ, Τσβετάν Τοντόροφ, Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Είναι ο συγγραφέας που ξεκινάει ως αυτόπτης μάρτυς των ολοκληρωτισμών και «εχθρός του λαού», για να παρακολουθήσει τη μεταμόρφωση της Ανατολικής Ευρώπης σε παράρτημα της ανελευθερίας και να λειτουργήσει τελικά ο ίδιος ως συνείδηση της Ευρώπης μετά την αυτοεξορία στο Παρίσι το 1975.

Η αρχή της διαδρομής

Γεννήθηκε την 1η Απριλίου 1929 στο Μπρνο της τότε Τσεχοσλοβακίας και ξεκίνησε να σπουδάζει μουσική με παρότρυνση του μουσικολόγου πατέρα του Λούντβιχ, η μορφή του οποίου θα περάσει σε αρκετές από τις αυτοβιογραφικές σελίδες των δοκιμιακών έργων (ο «Πέπλος», για παράδειγμα, ξεκινά με την αστεία ιστορία όπου ο Λούντβιχ δεν αναγνωρίζει την Ενάτη του Μπετόβεν). Το 1952 συνεχίζει ως λέκτορας Παγκόσμιας Λογοτεχνίας στην Ακαδημία Κινηματογράφου της Πράγας. Εχει ήδη γίνει μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, όπως χιλιάδες έφηβοι που θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο, αλλά το 1950 απομακρύνεται για «αντικομμουνιστικές» ενέργειες. Επανεντάσσεται το 1956 και αποβάλλεται οριστικά για δεύτερη φορά το 1970, μετά τη συντριβή της Ανοιξης της Πράγας, όπου συμμετείχε μαζί με άλλους συγγραφείς της κομμουνιστικής μεταρρύθμισης, όπως ο Πάβελ Κόχουτ. Μια από τις παράπλευρες απώλειες της σοβιετικής εισβολής είναι και το πρώτο μυθιστόρημα του Κούντερα, το περίφημο «Αστείο», το οποίο εξαφανίζεται από τα βιβλιοπωλεία και τις βιβλιοθήκες. Το εύρημα εκεί είναι το φόβητρο όλων των ολοκληρωτικών καθεστώτων: το χιούμορ ως αυτοάμυνα, το κωμικό ως ερμηνεία για τον παράλογο κόσμο. «Ο οπτιμισμός είναι το όπιο του λαού. Το υγιές πνεύμα βρωμάει βλακεία. Ζήτω ο Τρότσκι». Με αυτά τα λόγια ο Λούντβιχ – να πάλι το όνομα του πατέρα του – θέλει να πειράξει την ενθουσιώδη φίλη του. Και γι’ αυτό το αστείο θα διαγραφεί από το κόμμα, θα αποβληθεί από το πανεπιστήμιο – όπως και ο Κούντερα, άλλωστε – και θα υπηρετήσει τη θητεία του δουλεύοντας στα ορυχεία.

Το 1975 ο συγγραφέας επιλέγει το Παρίσι ως τόπο διαμονής, ενώ το 1979 τού αφαιρείται η τσεχική εθνικότητα (θα την αποκτήσει εκ νέου μόλις το 2019, με απόφαση του τσέχου πρωθυπουργού Αντρέι Μπάμπιτς). Τρία χρόνια αργότερα αποκτά τη γαλλική υπηκοότητα, ενώ ο φίλος του Φίλιπ Ροθ εντάσσει έργα του, όπως τη συλλογή διηγημάτων «Γελοίοι έρωτες», στη σειρά «Writers from the other Europe», την οποία διευθύνει. Το 1984 είναι η ώρα της «Αβάσταχτης ελαφρότητας του είναι», του μυθιστορήματος δηλαδή που εκτοξεύει τη φήμη του (για την ιστορία, ο ίδιος ποτέ δεν αποδέχθηκε τις απλουστεύσεις που επέβαλε στην ομότιτλη ταινία ο Φίλιπ Κάουφμαν). Το 1993 ακολουθούν οι «Προδομένες διαθήκες», δοκίμιο που επιβεβαιώνει ότι ο κριτικός Κούντερα είναι εφάμιλλος – αν όχι ανώτερος κατά περίπτωση – του μυθιστοριογράφου. «Τι είναι το μυθιστόρημα;» αναρωτιέται εκεί, εκτός άλλων. «Η περιοχή όπου αναστέλλεται η ηθική αποτίμηση. Η αναστολή της ηθικής αποτίμησης δεν είναι η ανηθικότητα του μυθιστορήματος, είναι η ηθική του. Η ηθική που αντιτάσσεται στην ανεκρίζωτη τακτική του ανθρώπου να αποτιμά αμέσως και διαρκώς τους πάντες, να αποτιμά πριν και χωρίς να καταλάβει». Και αλλού: «Απεχθανόμουν πάντοτε, βαθιά και βίαια, αυτούς που θέλουν να βρουν σ’ ένα έργο τέχνης κάποια στάση (πολιτική, φιλοσοφική, θρησκευτική κ.λπ.), αντί να αναζητήσουν κάποια πρόθεση για γνώση, για κατανόηση, για αποτύπωση μιας όψης της πραγματικότητας».

Μυθιστορήματα στα γαλλικά

Από το 1995 γράφει μυθιστορήματα στα γαλλικά, αρχής γενομένης με τη «Βραδύτητα» (στα ελληνικά μτφ. Σεραφείμ Βελέντζα) και καταλήγοντας το 2013 στη «Γιορτή της ασημαντότητας», όπου εφαρμόζει μια από τις πάγιες αρχές του, να φωτίζεις τα σοβαρότερα προβλήματα και ταυτόχρονα να μη γράφεις ούτε μία σοβαρή φράση, να αποφεύγεις τον ρεαλισμό και τον ρομαντισμό περιγράφοντας την πραγματικότητα. Η αρχή εκεί λεγόταν «Ο Αλαίν φιλοσοφεί περί αφαλού»: «Ηταν Ιούνιος, ο πρωινός ήλιος έβγαινε μέσα απ’ τα σύννεφα, και ο Αλαίν περπατούσε αργά σ’ έναν παρισινό δρόμο. Παρατηρούσε τα νεαρά κορίτσια, που έδειχναν όλα τον γυμνό αφαλό τους ανάμεσα στο χαμηλοκάβαλο παντελόνι και το πολύ κοντό μπλουζάκι. Είχε μαγνητιστεί· είχε μαγνητιστεί και μαζί μπερδευτεί: θαρρείς και η δύναμη της γοητείας τους δεν ήταν πια συγκεντρωμένη στους μηρούς τους, ούτε στα οπίσθιά τους, ούτε στο στήθος τους, αλλά σ’ αυτήν τη στρογγυλή τρυπούλα στη μέση του σώματος».

Οι λέξεις σε ένα δημοσιογραφικό σημείωμα αναπόφευκτα τελειώνουν και δεν προλαβαίνεις να αποδώσεις ούτε τα βασικά για έναν κορυφαίο της εποχής μας, με τη λέξη μάλιστα να μην έχει υποστεί κατάχρηση. Απόβλητος απ’ την πατρίδα του, υπερασπιστής του μυθιστορήματος ως ευρωπαϊκής τέχνης, «μάρτυς» μιας ακόμη εισβολής σε ευρωπαϊκό έδαφος, η οποία μετράει ήδη 505 ημέρες. Αξίζει να επιστρέψουμε στα δικά του λόγια από τον «Πέπλο» του 2005, όταν θυμόταν τα σοβιετικά τανκ στην πλατεία Γουεντσεσλάς: «Ποιος εξακολουθεί να θυμάται σήμερα την εισβολή του Κόκκινου Στρατού στην Τσεχοσλοβακία τον Αύγουστο του 1968; Στη δική μου ζωή έβαλε φωτιά. Κι όμως, έτσι και δοκίμαζα να ανασυντάξω τις αναμνήσεις εκείνης της εποχής, το αποτέλεσμα θα ήταν φτωχό, σίγουρα γεμάτο λάθη, αθέλητα ψέματα. Πλάι όμως στη μνήμη των γεγονότων υπάρχει και μια άλλη: έβλεπα τη μικρή μου χώρα στερημένη από τα τελευταία υπολείμματα της ανεξαρτησίας της, σαν να την είχε καταπιεί διά παντός ένας απέραντος ξένος κόσμος· πίστευα ότι παρίσταμαι στην αρχή του ψυχορραγήματός της· φυσικά, αυτή η εκτίμηση της κατάστασης ήταν εσφαλμένη· αλλά παρά το σφάλμα μου (ή μάλλον χάρη σ’ αυτό) χαράχτηκε στην υπαρξιακή μνήμη μου μια μεγάλη εμπειρία: ξέρω έκτοτε κάτι που κανένας Αμερικανός δεν μπορεί να ξέρει· ξέρω τι σημαίνει για έναν άνθρωπο να ζει τον θάνατο του έθνους του». Αν έχει νόημα η απεύθυνση σε έναν επίδοξο αναγνώστη να ανακαλύψει έναν πραγματικά μεγάλο συγγραφέα, αυτή είναι η στιγμή.