Για ένα νεκρό άλογο

Στις 3 Ιανουαρίου 1889, βγαίνοντας από το σπίτι όπου φιλοξενείτο στο Τορίνο, ο Φρίντριχ Νίτσε είδε στην άκρη του δρόμου έναν αμαξά να μαστιγώνει άγρια το άλογό του. Αμέσως έτρεξε προς τα εκεί και αγκάλιασε με τα δυο του χέρια το ζώο από τον λαιμό, κλαίγοντας με λυγμούς. Κατόπιν, αφού παραλίγο να συλληφθεί ως ταραχοποιός, γύρισε σπίτι του, ψέλλισε λίγες λέξεις, έμεινε ακίνητος για δύο μέρες, και πέρασε τα υπόλοιπα δέκα χρόνια της ζωής του βυθισμένος στη σιωπή και την τρέλα. Ή τουλάχιστον έτσι είναι η ιστορία που ποτέ δεν επιβεβαιώθηκε αλλά έγινε θρύλος – ο Μπέλα Ταρ την έκανε ταινία («Το άλογο του Τορίνο», 2011), ο Μιλάν Κούντερα την έβαλε σε βιβλίο («Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι», 1984).

Ηταν όμως μια πολύ παλιά ιστορία. Υπήρχε και 23 χρόνια πριν, σε ένα μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε το 1866 με τίτλο «Εγκλημα και τιμωρία»: ένας νεαρός ονόματι Ρασκόλνικοφ που σκέφτεται (και πρόκειται)να δολοφονήσει άγρια δυο ηλικιωμένες γυναίκες, βλέπει σε όνειρο τον εαυτό του μικρό αγόρι να παρακολουθεί έναν αμαξά να χτυπά λυσσαλέα το άλογό του που δεν αντέχει να σύρει άλλο την υπερφορτωμένη άμαξα ενώ, ολόγυρα ένα πλήθος διασκεδάζει και τον ενθαρρύνει.

Ο Ρασκόλνικοφ ξυπνά και καταλαβαίνει ότι αυτός είναι και το αγόρι, και το άλογο, και ο άντρας με το μαστίγιο. Οτι το όνειρο ήταν προαίσθημα γι’ αυτό που θα επακολουθήσει – δηλαδή το έγκλημα. «Ετσι κι εγώ θα της σπάσω το κρανίο; Είναι δυνατόν, Θεέ μου,να μπορέσω να κάνω κάτι τέτοιο;». Η σκηνή αυτή (που περιγράφεται με τέτοια δεξιοτεχνία ώστε ακόμα, μετά από τόσες αναγνώσεις, δεν αντέχω να τη διαβάζω) πηγάζει από αληθινή εμπειρία που έζησε ο Ντοστογιέφσκι ως παιδί· και ήταν τόσο σημαντική γι’ αυτόν ώστε την είχε σχεδιασμένη στις σημειώσεις του προτού καν αρχίσει να γράφει, και άλλαξε έξι φορές γνώμη για το πού ακριβώς θα την ενσωματώσει στο μυθιστόρημα· και την ξαναέβαλε στους «Αδελφούς Καραμάζωφ», το τελευταίο του έργο.

Τα ζώα, όλα τα ζώα, είναι το δωρεάν έμψυχο υλικό που εμείς οι άνθρωποι εκμεταλλευόμαστε και κακοποιούμε από καταβολής κόσμου. Τα άλογα δεν αποτελούν εξαίρεση, παρά μόνο ίσως γιατί για διάφορους λόγους (ακόμα και αισθητικούς) έχουν διεισδύσει στο θυμικό μας ως κάτι κάπως ανώτερο – στην Ιλιάδα και μόνο, υπάρχουν γι’ αυτά μερικοί από τους ωραιότερους στίχους που γράφτηκαν ποτέ. Ναι, ίσως θεοί να κατοικούν μέσα στα υπέροχα αυτά πλάσματα αλλά, μην κοροϊδευόμαστε, η τέχνη είναι για σύντομες συγκινήσεις.

Η μόνιμη πραγματικότητα βασανίζεται αργά και ατελεύτητα, λαχανιάζει και αφρίζει και γονατίζει και σωριάζεται και πεθαίνει μαρτυρικά μπροστά στα πόδια και τις κάμερες μας, καθημερινά. Και δίνει διέξοδο στην κάθε λογής νοσηρότητα για να ξεσπά, ατιμώρητα, τον σαδισμό και τη βία της – και σ’ εμάς τους υπόλοιπους για να εξασκούμε την επιλεκτική τυφλότητά μας. Τρεμάμενα στα εξαντλημένα πόδια τους ή νεκρά στα πεζοδρόμια, εμείς αποστρέφουμε το βλέμμα.

Αλλά να, το πρόβλημα: θα υπάρχουν πάντα τα παιδιά που μπροστά σε τέτοιες όψεις της ηττημένης ανθρωπιάς μας θα αισθάνονται τον κόσμο τους να γκρεμίζεται με πάταγο ανεξίτηλο και ανεπούλωτο. Και θα νιώθουν (και δεν θα ξεχνούν)τη μεγάλη και τρομερή προειδοποίηση του Ντοστογιέφσκι: ότι όσο κι αν σήμερα φρίττουν μπορεί αύριο, τόσο εύκολα, να κάνουν το ίδιο – γιατί είναι και ο αμαξάς, και το άλογο, και το μαστίγιο. Γιατί κουβαλάμε μέσα μας και τον θύτη και το θύμα και, εθισμένοι στο θέαμα της φρίκης, δεν την αναγνωρίζουμε. Και έτσι αυτά τα παιδιά, τα δικά μας παιδιά, θα μεγαλώσουν έτοιμα πια κι αυτά για το έγκλημα, ή την τρέλα, ή την απόγνωση.