Οι αδιάφορες ανάσες {LF}της μητρόπολης

Η προερχόμενη από «μικρούς οίκους» εκδοτική παραγωγή μάς επιφυλάσσει κάθε τόσο μια ευχάριστη έκπληξη. Αυτό ακριβώς [και κάτι παραπάνω] μου συνέβη με το σύντομο αυτό βιβλίο του άγνωστού μας Ζαν ντε λα Βιλ ντε Μιρμόντ που γεννήθηκε στο Μπορντώ το 1886 και εγκατέλειψε τον βίο τούτο μόλις στα 28 του χρόνια, στις απαρχές του Μεγάλου Πολέμου [1914]. Το εσωστρεφές, σκωπτικό και μελαγχολικό πνεύμα που αποπνέει το χρονικό αυτό της ζωής ενός δημοσίου υπαλλήλου στο Παρίσι των αρχών του 20ού αιώνα με καθήλωσε.

Ο νεαρός ήρωας του βιβλίου βαπτίζεται Ζαν Ντεζέρ απ’ τον «βιογράφο» του. Το επίθετο παραπέμπει συμβολικά στη λέξη έρημος ή ερημίτης, και δίνει, συμβολικώ τω τρόπω, έναν από χέρι [προσδι]ορισμό στον ήρωα. Η ζωή του είναι μετρημένη, κουρντισμένη, χωρίς πολλές φιλοδοξίες και προσδοκίες. Διαβάζει αρκετά, και επιχειρεί να γράψει στίχους στις θανάσιμες ώρες του γραφείου. Απλός γραφιάς σε μια δημόσια υπηρεσία, τρώει το πιάτο ημέρας ή απλώς αβγά στο μαγέρικο της γωνίας, συνδιαλέγεται με ένα-δυο μονάχα ανθρώπους για μάλλον αδιάφορα θέματα, χαζεύει απ’ το παράθυρό του τα «γεγονότα» της γειτονιάς, ακούει τους ήχους των γειτόνων και δεν βρίσκει το κίνητρο για να επιδιώξει κάτι άλλο. Ως προς τους έρωτες του Ζαν Ντεζέρ, ο αφηγητής δηλώνει πως δεν γνωρίζει και πολλά, ωστόσο κάνα δυο περιπέτειες υπονοούνται, εναλλάξιμες κι αυτές με κάτι άλλο άνευ σημασίας.

Ο Ζαν Ντεζέρ αγαπάει πάντως τις Κυριακές, τις μεγάλες άδειες αυτές μέρες όπου περιφέρεται στον Βοτανικό Κήπο ή ακολουθεί πιστά τις δραστηριότητες που του προτείνουν παμφλέτες και διαφημιστικά φυλλάδια της εποχής: Ενα μέντιουμ, ένα μασάζ, ένα καμπαρέ, ένα ειδικό υγιεινό δείπνο, μια κινηματογραφική προβολή προορίζονται να προσφέρουν κάποιας μορφής ευχαρίστηση, αν και όχι τόσο σαφούς. Σ’ αυτό το Παρίσι της Μπελ επόκ, της μηχανοκίνησης, των ανανεούμενων ρευμάτων τέχνης, των μεγάλων βουλεβάρτων και των επιστημονικών ανακαλύψεων, ο Ντεζέρ σκιαγραφείται ως αντίστιξη στις μεγάλες ζωές των πραγματικών ηρώων. Η ακραία πλήξη κυριαρχεί στην καθημερινότητά του. Το παρελθόν δεν αξίζει καν να το μνημονεύει ενώ για το μέλλον δεν δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Μόνο ο έρωτας μπορεί ίσως να ταρακουνήσει αυτόν τον πρώην επαρχιώτη που μεταφυτεύτηκε στη μεγάλη πόλη από την ιστορική φορά των πραγμάτων. Πράγμα που μοιάζει να υλοποιείται, όταν μια Κυριακή συναντά στον Βοτανικό Κήπο μια νεαρή κοπέλα και της επιδεικνύει τις γνώσεις του για την καφέ αρκούδα και τους ουρακοτάνγκους της Βόρνεο. «Μα είστε εξερευνητής, λοιπόν;» αναφωνεί εκείνη. Δεν τολμά καν να διανοηθεί πως έχει ελπίδες, αλλά η Ελβίρ αποδεικνύεται απροσδόκητα δεκτική, μια μικροαστή περιφερόμενη, με ένα κράμα παραδοσιακών πεποιθήσεων περί αισθημάτων και γάμου, ενώ από την άλλη απολαμβάνει τους βαθμούς ελευθερίας της σύγχρονης μεγαλούπολης. Σε ειρωνικές λυρικές εξάρσεις ο Ντεζέρ αποθαυμάζει την ελαφρότητα που ενοικεί στο πανέμορφο κεφαλάκι της. «Ελβίρ, Ελβίρ, δεν θα μάθετε ποτέ πόση έκπληξη μου προκαλεί, όταν με ακούω να προφέρω το όνομά σας, που κάποτε το υμνούσαν στόματα πολύ πιο άξια απ’ το δικό μου». Και αμέσως μετά: «Αιώνες πλήξης Ελβίρ, αιώνες γραφειοκρατίας παραληρούν στη θέα της απόλαυσης που εκπροσωπείς για την ψυχή ενός δημοσίου υπαλλήλου. Οπως είσαι να μείνεις, ανώριμη και αυτάρεσκη, θεσπέσια κι αστόχαστη, ο εαυτός σου να είσαι πάντα σε εκλιπαρώ, και παρηγόρησέ με για αυτό που ο ουρανός μού χάρισε μες στη δυστυχία μου».

Γνωρίζει τον πατέρα της, αρραβωνιάζονται, την επισκέπτεται τακτικά, τον καθοδηγεί πώς να της φέρεται, μέχρι και σε εκδρομή με το τρένο τον παρασύρει. Εκείνος βαριέται θανάσιμα, δεν κατανοεί προς τι όλη αυτή η ταλαιπωρία της υποχρεωτικής αναψυχής. Αναζητεί πάντως με συνέπεια την υποταγή στις βουλήσεις των άλλων, ώσπου η Ελβίρ αίφνης αποφασίζει ότι ποτέ δεν τον είχε παρατηρήσει [«κοιτάξει»] προσεκτικά. Η ελαφρότητα αυτού του αρραβώνα μοιάζει να έχει ημερομηνία λήξεως, και ο ήρωάς μας συλλογίζεται ότι δεν έχει παρά δυο επιλογές. Την αυτοκτονία ή την καταφυγή στα καμπαρέ, τις σαμπάνιες, το αψέντι και τις χορεύτριες της νύχτας, πεδίο στο οποίο ο αφηγητής επιδεικνύει ιδιαίτερη – κοινωνιολογικού τύπου – ικανότητα διείσδυσης. Αλλά στην περίπτωση του Ντεζέρ η άντληση απόλαυσης είναι ανέφικτη ή πάντως κατώτερη των όποιων προσδοκιών του υπό την καθοδήγηση της μόδας και της διαφήμισης – κάτι άλλωστε που κάνει το βιβλίο εξαιρετικά σύγχρονο. Αν είναι πάντως να αυτοκτονήσει, ο ήρωάς μας συμπεραίνει πως πρέπει να επιλέξει μια Κυριακή, που είναι αργία!

Οι χλομές, γκρίζες Κυριακές του εκκοσμικευμένου αστικού βίου από τη μια, η μετριότητα της ζωής ενός αιώνιου γραφιά από την άλλη, διεκτραγωδούνται με βαθιά ειρωνεία που συχνά θυμίζει το περίφημο Παλτό του Γκόγκολ, τον ανέστιο ήρωα της Πείνας του Κνουτ Χάμσουν, ίσως τους Μπουβάρ και Πεκυσέ του Φλωμπέρ, το Μπάρτλεμπυ ο Γραφιάς του Χέρμαν Μέλβιλλ αλλά και τη διηγηματογραφία του Γκυ ντε Μωπασσάν. «Για τη γενιά των πληβείων δεν έχω να πω παρά πως χρησιμεύει μόνο για να αυξάνει τον αριθμό των ζώντων» δανείζεται εισαγωγικά ο συγγραφέας το απόσπασμα από τον Δον Κιχώτη του Θερβάντες. Αυτός είναι άλλωστε ο Ζαν Ντεζέρ, κυρίως με την έννοια ότι αποδέχεται τη μοίρα του, χωρίς καμιά σκέψη εξέγερσης. Είναι ίσως μακρά η πραγμάτευση τέτοιου τύπου αφανών ηρώων, ακόμη και στον χώρο της ποίησης, όπως εξηγεί στο εύστοχο, αναλυτικό επίμετρό του ο Κώστας Σπαθαράκης. Ο Μπωντλαίρ είχε φέρ’ ειπείν διακρίνει τη σημασία της «εξαίρεσης» στη ρουτινιέρικη ζωή των μετρίων υπάρξεων – εν προκειμένω την αναζήτηση ευχαρίστησης στις Κυριακές. Αλλά η πικρή σάτιρα συνοδεύεται εδώ από μια εξ ορισμού αμφισβήτηση του μυθιστορήματος. Ο Ντεζέρ δεν αντέχει τους φλύαρους συγγραφείς που πιστεύουν ότι οι άνθρωποι άλλη δουλειά δεν έχουν απ’ το να τους διαβάζουν, εμπιστεύεται ωστόσο κάπως περισσότερο την ποίηση και τις σύντομες αφηγήσεις.

Μια σύντομη αφήγηση έχουμε κι εδώ, που σαρκάζει τους ίδιους τους τρόπους της γραφής. Οι αφηγηματικές φωνές συγχέονται διακριτικά, έτσι που ώρες ώρες ακούμε την άποψη του Ντεζέρ, μια επιλογή του, κάτι που προτιμά: «Δικαίωμά του να…» λέει ο αφηγητής, οριοθετώντας τους όρους παραγωγής του έργου. Κάποια πράγματα ξέρουμε για αυτόν, κάποια άλλα όχι. Είναι προφανές ότι εκεί στις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου έχουν ήδη σπαρεί οι προϋποθέσεις για την είσοδο του μοντερνισμού στο λογοτεχνικό κόρπους. Δεν είναι άλλωστε τυχαία η παρωδιακά κλασική δομή της νουβέλας αυτής. Τα τέσσερα κεφάλαια είναι: Ορισμός του Ζαν Ντεζέρ, Οι ημέρες, Η περιπέτεια, Τέλος πάντων. Ειδικά ο «ορισμός» ενός αφηγηματικού ήρωα συνιστά ακραία παρωδία του επιστημονισμού αλλά και του στρατευμένου νατουραλισμού στο μυθιστόρημα – σαν να επιδέχεται ο άνθρωπος ταξινομική ανάλυση του τύπου που οι φυσιοδίφες θα εφάρμοζαν π.χ. σε μια άγρια ορχιδέα.

Πέραν του σαρκαστικού, αμφίθυμου τόνου, η μορφή διασαλεύεται εκ των έσω. Θυμίζει τη ρήση του Σταντάλ, ότι ακόμη κι αν είμαστε ρομαντικοί ως προς τις ιδέες, πρέπει να παραμείνουμε κλασικοί ως προς τις συμπεριφορές μας. Κι αυτό ακριβώς συμβαίνει σε αυτό το μικρό έξοχο βιβλίο.

{1BSYG}Jean de La Ville de Mirmont{1BSYG}{CR}{2BTIT}Οι Κυριακές του Ζαν Ντεζέρ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Mτφ. Μαρτίνα Ασκητοπούλου{CR}επίμετρο: Γιάννης Σπαθαράκης{CR}Εκδ. Αντίποδες 2023, σελ. 133{3BEKD}{CR}{4BTIM}Tιμή 13 ευρ{4BTIM}ώ