Η εθνικοποίηση {LF}της εβραϊκής τραγωδίας

Ας θυμηθούμε την εκπληκτική απόφανση του Τόνι Τζαντ: «Οι νεκροί Εβραίοι», γράφει ο σπουδαίος ιστορικός, «αφομοιώθηκαν μετά θάνατον στις τοπικές κοινωνίες οι οποίες τους απεχθάνονταν όσο ήταν ζωντανοί». Πώς συνέβη το παράδοξο αυτό; Ισχύει τούτο και για την ελληνική περίπτωση ή αυτή συνιστά μια ακόμη «ιδιαιτερότητα» στο ευρωπαϊκό παράδειγμα; Η απάντηση (νομίζω) δίνεται με τρόπο πειστικό (και κυρίως χορταστικό ως προς την εμπειρία της ανάγνωσης) στις σελίδες του βιβλίου Το ολοκαύτωμα στην ελληνική κουλτούρα μνήμης, το οποίο και αναλύει με τρόπο υποδειγματικό την εξέλιξη του αποτυπώματος που άφησε η δολοφονία περίπου εξήντα χιλιάδων ελλήνων Εβραίων στην ελληνική κουλτούρα μνήμης, αρχής γενομένης από το 1945, όταν και άρχισε να γίνεται γνωστή η φρίκη του Ολοκαυτώματος έως τα τέλη της δεκαετίας του 1980.

Ο Δημήτρης Ελευθεράκης, που συνέγραψε την πρωτοποριακή αυτή μελέτη, υπήρξε μια ιδιαίτερη περίπτωση, καθώς η διαδρομή του στα γράμματα υπογραμμίζει όχι μόνο την αναμφίβολα πλατιά του μόρφωση, αλλά και την ευαισθησία ενός ουμανισμού που κυριολεκτικά έλαμπε στα κείμενά του, απομεινάρι θα λέγαμε, μιας άλλης εποχής…. Ο συγγραφέας, γνωστός στο αναγνωστικό κοινό από την ποιητική του συλλογή Εγκώμια (2013) και τη νουβέλα Η δύσκολη τέχνη (2015), σπούδασε Φιλολογία και Συγκριτική Γραμματολογία στην Αθήνα, το Ζάλτσμπουργκ, το Εδιμβούργο και τη Θεσσαλονίκη. Από το 2014 έως το 2018 βρέθηκε στο Πανεπιστήμιο του Ρουρ στο Μπόχουμ, όπου και έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα με μια πρωτοποριακή μελέτη για τις πολιτικές της μνήμης του Ολοκαυτώματος στην ελληνική δημόσια σφαίρα. Επεξεργασμένη μορφή της διδακτορικής αυτής διατριβής αποτελεί και η έκδοση που έχουμε την τιμή σήμερα να παρουσιάζουμε και η οποία δεν θα ήταν εφικτό να πραγματοποιηθεί χωρίς τη χρηματοδότηση του γερμανικού υπουργείου Εξωτερικών και του Ελληνογερμανικού Ταμείου για το μέλλον, αλλά κυρίως χωρίς τη συμβολή φίλων και συνεργατών του Δ. Ελευθεράκη που πρόθυμα κινητοποιήθηκαν προκειμένου η διατριβή του υπό τη μορφή βιβλίου να συναντήσει το ευρύ αναγνωστικό κοινό.

«Πριν μελετήσετε τα βιβλία Ιστορίας μελετήστε τους ιστορικούς» προέτρεπε ένας άλλος γίγαντας της ιστορικής έρευνας, ο Ε. Καρ, στο κλασικό βιβλίο του «Τι είναι Ιστορία;», εντούτοις στην περίπτωσή μας, για να κατανοήσουμε το βιβλίο που παρουσιάζουμε, θα πρέπει να ανατρέξουμε όχι μόνο στις διανοητικές προτεραιότητες του συγγραφέα του, αλλά επίσης στις μεγάλες συγκρούσεις που σφράγισαν την εποχή της συγγραφής. Η μεγάλη οικονομική κρίση που ενέσκηψε μετά το 2011, (θυμόμαστε ότι) δοκίμασε όσο ποτέ άλλοτε τις ελληνογερμανικές σχέσεις. Η γερμανική κυβέρνηση προβλήθηκε ως το «Τέταρτο Ράιχ», ενώ η μνήμη, οι μνήμες πιο σωστά, της Κατοχής επικαιροποιήθηκαν, συγκροτήθηκαν εκ νέου και αναδιαμορφώθηκαν μέσα από το φίλτρο των σκληρών μέτρων που επέφερε η κρίση χρέους και η στάση των γερμανικών κυβερνήσεων, οδηγώντας έτσι σε μια συνολική επανανάγνωση όχι μόνο της εμπειρίας της Κατοχής αλλά και της μετέπειτα – μεταπολεμικής – πορείας των σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες. Στο πλαίσιο αυτό η μνήμη της γερμανικής Κατοχής επανήλθε δριμεία, με την ιδιομορφία μάλιστα να μην αποτελεί πλέον αποκλειστική μέριμνα των επαγγελματιών της Ιστορίας, αλλά να αποικίζει τη δημόσια σφαίρα παράγοντας πολιτικό λόγο, διαχέοντας μίσος, ανακυκλώνοντας στερεότυπα. Στην τοξική αυτή συγκυρία και βλέποντας τα πράγματα σήμερα εκ των υστέρων, το εγχείρημα του Ελευθεράκη δεν υπήρξε απλώς μνημείο νηφάλιας προσέγγισης και γόνιμου αναστοχασμού, αλλά επιπλέον κατάφερε να συνεισφέρει ουσιαστικά στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο τα μνημονικά αφηγήματα περί της γερμανικής βαναυσότητας συγκροτήθηκαν μεταπολεμικά και εξελίχθηκαν υπό το βάρος ευρύτερων κάθε φορά ιστορικών παραμέτρων.

Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί κάτι εντυπωσιακό: σε μια εποχή που οι συζητήσεις σχετικά με τη δεκαετία του ’40 καταλήγουν ακόμη πεισματικά στον ρόλο που διαδραμάτισαν «εθνικόφρονες» και αντίπαλές τους αριστερές ομάδες, ο Δ. Ελευθεράκης είχε την οξυδέρκεια να απεμπλακεί από ό,τι κρατάει τις μνημονικές κοινότητες ακόμη και σήμερα καθηλωμένες σε σχήματα που έχουν εμφανώς εξαντλήσει τη δυναμική τους, στρέφοντας το φως του προβολέα σε παραμελημένες πτυχές της κουλτούρας μνήμης. Υπό την έννοια αυτή και σε μια συγκυρία πολιτικά και διανοητικά πολλαπλώς φορτισμένη, ο συγγραφέας πέτυχε να αφήσει το στίγμα του με μια γραφή, όπως προείπαμε, ώριμη, τεκμηριωμένη και κυρίως νηφάλια. Για να καταστήσει ορατό το αόρατο, ο συγγραφέας βυθίζεται στα σκοτεινά νερά της μνημονικής μας κουλτούρας προσπαθώντας να κατανοήσει μέσα από ποιες μυλόπετρες σμιλεύτηκαν οι σιωπές της.

Στόχος η κατανόηση

Στο βιβλίο, λοιπόν, ξεδιπλώνεται το σύνολο των αποσιωπήσεων που υπήρξαν η απαραίτητη προϋπόθεση ώστε η εξόντωση των ελλήνων Εβραίων (όπως και του συνόλου των ευρωπαίων Εβραίων, εξάλλου) να υποταχθεί κάθε φορά σε διαφορετικά αφηγήματα και σε διαφορετικές, φαινομενικά εντελώς αντίθετες, αλλά στον πυρήνα τους και στην αρχιτεκτονική τους πανομοιότυπες, μνημονικές προτεραιότητες. Για να φτάσει ο αναγνώστης στην αποκαλυπτική τούτη διαπίστωση, δεν σύρεται από τον συγγραφέα με ένα ρεσιτάλ ακατάσχετης φλυαρίας, ούτε με πομπώδη και υπερφίαλα σχήματα. Στόχος του Ελευθεράκη δεν είναι η επίδειξη γνώσης αλλά η κατανόηση. Πρωτίστως από τον ίδιο και μετά από τον αναγνώστη. Ετσι, ο τελευταίος οδηγείται μεθοδικά σε (στα) στέρεα συμπεράσματα έχοντας περιπλανηθεί διανοητικά σε ιστορικές περιόδους (όλες τους στη διάρκεια της μεταπολεμικής περιόδου), στις οποίες ο λόγος περί του Ολοκαυτώματος απέκτησε ορατότητα ή υποβαθμίστηκε, λαμβάνοντας σημασία κάθε φορά από διαφορετικά συγκείμενα που γέννησε η ίδια η Ιστορία. Από την όξυνση του Ψυχρού Πολέμου το 1945 έως την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων το 1990 και από τη δίκη της Νυρεμβέργης μέχρι την πολύκροτη υπόθεση Μαξ Μέρτεν στα τέλη του εξήντα και λίγο αργότερα τη δίκη Αϊχμαν, ο συγγραφέας παρουσιάζει το μνημονικό κρυφτούλι που κάθε φορά η ηγεμονεύουσα ιστοριογραφία και κουλτούρα μνήμης έπαιξε με το ζήτημα της εξόντωσης (και) των ελλήνων Εβραίων.

Εδώ, επαναλαμβάνω, η αρχιτεκτονική της αποσιώπησης είναι και στις δύο παρατάξεις κοινή. Βεβαίως (και σωστά ο Ελευθεράκης το υπογραμμίζει) το 1974 εντοπίζεται μια μεγάλη τομή στην ελληνική κουλτούρα μνήμης ύστερα από την κατάρρευση του δικτατορικού καθεστώτος. Από το σημείο αυτό και μετά, η κυνηγημένη αριστερή αφήγηση θα αποκτήσει την πρωτοκαθεδρία στη δημόσια σφαίρα λαμβάνοντας τη σκυτάλη από μια δεξιά, εθνικόφρονα αντίληψη των πραγμάτων που έως τότε κατηγορούσε με κρατικοποιημένες μνημονικές πρακτικές την Αριστερά ως «αντεθνικώς δρώσα». Ο Δ. Ελευθεράκης αναλύει πολύ σωστά την εξέλιξη της ορατότητας του ζητήματος της εβραϊκής εξόντωσης σε συνάρτηση πάντα με τις μείζονες εξελίξεις στα πολιτικά πράγματα της χώρας. Κι εδώ ο συγγραφέας υπενθυμίζει ότι η αποσιώπηση δεν είναι σιωπή, αλλά περισσότερο επιλεκτική προβολή στοιχείων και επίσης επιλεκτικός υποβιβασμός της σημασίας άλλων πτυχών της Ιστορίας που είτε είναι δυσάρεστες είτε άβολες, μια και υπονομεύουν την κάθε φορά κυρίαρχη αφήγηση. Μετά το 1945 λ.χ. η γνωριμία του ελληνικού κοινού με την εξόντωση των εβραϊκών κοινοτήτων της Θεσσαλονίκης, της Κέρκυρας, της Ρόδου, της Λάρισας, των Ιωαννίνων και άλλων πόλεων, όπου οι κοινότητες των ελλήνων Εβραίων ζούσαν από αιώνες, δεν βασίστηκε στην αποσιώπηση του γεγονότος (πώς άλλωστε θα μπορούσε να συμβεί αυτό), αλλά στη διαμόρφωση ενός αφηγήματος που έδινε υπέρμετρη σημασία στις προσπάθειες ελλήνων παραγόντων, όπως ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, να διασώσουν όσους συνανθρώπους τους εβραϊκής καταγωγής μπορούσαν και κυρίως στον ουσιαστικό αποκλεισμό της ελληνοεβραϊκής τραγωδίας από την απαρίθμηση των δεινών της κατοχικής περιόδου, όπου οι εκτελέσεις, οι βασανισμοί και η βαναυσότητα των γερμανικών δυνάμεων προς τους χριστιανούς συμπατριώτες μας είχε προνομιακά τη μερίδα του λέοντος στη δημόσια ιστορία της περιόδου.

Η υπόθεση Μαξ Μέρτεν

Οπως αναφέρει ο Ελευθεράκης, στο επίκεντρο της συζήτησης για τη δεκαετία του 1940 διαχρονικά βρισκόταν η χριστιανική κοινωνία στο πλαίσιο της οποίας επιτελέστηκε μια σταδιακή ενσωμάτωση της μνήμης για τους έλληνες Εβραίους στην εθνική κουλτούρα μνήμης. Σημαντική «στροφή» στη διαδικασία αυτή της ενσωμάτωσης φαίνεται πως αποτέλεσε η υπόθεση Μαξ Μέρτεν, που στα τέλη της δεκαετίας του εξήντα μονοπώλησε το ενδιαφέρον, υποδεικνύοντας τον ελληνικό λαό ως μια «ενιαία κοινότητα» ενωμένη απέναντι σε παλιούς εχθρούς (εθνικοσοσιαλιστές) ή καινούργιους (κυβέρνηση της ιμπεριαλιστικής πλέον, στη διάρκεια της μεταπολεμικής περιόδου, Δυτικής Γερμανίας). Η παράδοξη αυτή «εθνικοποίηση» του εβραϊκού ολοκαυτώματος επομένως ξεκίνησε από την εθνικόφρονα Δεξιά της μετεμφυλιακής περιόδου (μέσα από τον υπερτονισμό του ρόλου εκκλησιαστικών και πολιτικών παραγόντων ή τη διάσωση της εβραϊκής κοινότητας της Ζακύνθου) για να περάσει εύκολα στα χέρια μιας Αριστεράς που μετά το 1974 και σύμφωνα με την αυτοεικόνα του κομμουνιστικού κινήματος θα επιχειρήσει να μονοπωλήσει την ιστορική ευθύνη της υπεράσπισης των διαφόρων απειλούμενων ομάδων της ελληνικής κοινωνίας. Σε αυτό το συγκείμενο, η τραγωδία των ελλήνων Εβραίων και πάλι θα υποβαθμιστεί ασφυκτιώντας στο περιθώριο της αριστερής μνήμης, καθώς δεν είχε αφήσει ορατά ίχνη στο κομμουνιστικό μαρτυρολόγιο. Μετά το 1990, ωστόσο, η δημόσια συζήτηση για το Ολοκαύτωμα θα ενταθεί, ενώ τότε είναι που θα πραγματοποιηθούν οι πρώτες προσπάθειες για ανάδειξη της ιδιαιτερότητας της Τελικής Λύσης που οδήγησε την Ελλάδα σε μια πρωτοφανή ως προς το ποσοστό της απώλεια του εβραϊκού της στοιχείου. Εξάλλου, είναι η εποχή που το Ολοκαύτωμα, μέσα ιδίως από εναλλακτικά κανάλια πληροφόρησης όπως η τηλεοπτική σειρά «Ολοκαύτωμα» (1978) ή οι μεγάλες κινηματογραφικές παραγωγές του Χόλιγουντ, θα μπει στο λεξιλόγιο της ελληνικής κοινωνίας ως μια αυτοτελής σελίδα της ναζιστικής φρίκης και όχι ως μια ακόμη βαρβαρότητα του ναζιστικού καθεστώτος. Στο πλαίσιο αυτό, μνημεία θα ανεγερθούν σε πολλές πόλεις της Ελλάδας, η ιστορία του Ολοκαυτώματος θα εισέλθει στα σχολεία μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα, ενώ στη Θεσσαλονίκη ο Γιάννης Μπουτάρης κατά τη διάρκεια της δημαρχίας του θα επιχειρήσει με συγκινητικό τρόπο και συστηματικά να αναδείξει την απωθημένη στα όρια της αποσιώπησης μνήμη της εξολόθρευσης των εβραίων κατοίκων της πόλης.

Το βιβλίο για το Ολοκαύτωμα στην ελληνική κουλτούρα μνήμης αποτελεί μια πραγματικά σημαντική συμβολή στην ιστορική μας αυτογνωσία, ταράζοντας τα νερά με την οξύνοια και την ευαισθησία της γραφής του. Ο Δημήτρης Ελευθεράκης άνοιξε την Πόρτα προς το Αγνωστο τον Νοέμβριο του 2020. Ηταν μόλις 42 ετών. Η απώλειά του αφήνει αναμφίβολα ένα δυσαναπλήρωτο κενό στα γράμματα και ένα αίσθημα οδύνης σε όσους είχαν την τύχη να τον γνωρίσουν.

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Το τελευταίο του βιβλίο Αυστραλία. Δέκα ιστορίες κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος.

{1BSYG}Δημήτρης Ελευθεράκης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το Ολοκαύτωμα στην ελληνική κουλτούρα μνήμης 1945-1989{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2023, σελ. 22{3BEKD}3