Η ήττα της εχθροπάθειας

Οπως γράφει σε πρόσφατο άρθρο του ο Παντελής Μπασάκος, στη δημοκρατία ανταγωνίζονται μεταξύ τους αντίπαλοι και όχι εχθροί. Και επισημαίνει ότι ο ΣΥΡΙΖΑ – όπως και οι ΑΝΕΛ με τους οποίους είχε συμμαχήσει και συγκυβερνήσει – είχε την ακριβώς αντίθετη στάση. Στα λαϊκιστικά κόμματα και κινήματα, είτε είναι «αριστερής» είτε είναι «δεξιάς» απόχρωσης, ο πολιτικός αντίπαλος αντιμετωπίζεται ως απόλυτος εχθρός, όπως τονίζεται και από τους θεωρητικούς και απολογητές τους (Ernesto Laclau Chantal Mouffe μεταξύ άλλων). Αυτή η εχθροπάθεια δεν είναι τυχαία επιλογή, αλλά απαραίτητο στοιχείο στον πολιτικό λόγο του λαϊκισμού. Ο έντονα επιθετικός τόνος, ο διχαστικός λόγος, η επίδειξη εμπάθειας και η άρνηση οποιασδήποτε διάθεσης συνεργασίας ή συμβιβασμού είναι οι συνήθεις εκφάνσεις του.

Εδώ βρίσκεται μια μεγάλη διαφορά – όχι μόνο ηθική αλλά κυρίως πολιτική ανάμεσα στον θορυβώδη λαϊκισμό και την ήρεμη δημοκρατική δύναμη. Η τελευταία τελικά επικρατεί ακριβώς επειδή είναι ήρεμη δύναμη, η οποία δεν εντυπωσιάζεται από την επαναστατική μεγαλοστομία ή τον συναισθηματικό πολιτικό λόγο. Περισσότερο ακόμα: προτιμάται η ήρεμη δύναμη από τους πολλούς – την «κοινωνική πλειοψηφία» την οποία επικαλούνται οι λαϊκιστές – διότι θέλουν να μπει τέλος σε ένα πολιτικό στυλ το οποίο συνίσταται στη διαρκή και κατά μέτωπο επίθεση κατά του αντιπάλου και βλέπει την πολιτική ως μια εμπόλεμη κατάσταση διαρκείας.

Οπως έχω υποστηρίξει σε παλιότερο άρθρο μου από αυτήν τη στήλη, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επιβλήθηκε διαρπάζοντας τη φόρα που είχε ο λαϊκισμός και στρέφοντάς την εναντίον του. Το κατόρθωσε αξιοποιώντας την ήπια, όμως αποφασιστικής σημασίας, δύναμη που είχε η απαίτηση μεγάλου και διαρκώς αυξανόμενου ρεύματος της κοινής γνώμης. Τόσο στις βουλευτικές εκλογές του Ιουλίου 2019 όσο και στις δύο διαδοχικές εκλογές του Μαΐου και του Ιουνίου 2023, η νίκη του Μητσοτάκη είναι τεκμήριο ανταπόκρισης των ψηφοφόρων στην απόλυτη αντίθεσή του στον λαϊκισμό^. όχι μόνο διότι ενέπνεε μεγαλύτερη εμπιστοσύνη με τον λόγο και τις ενέργειές του, αλλά διότι μπόρεσε να εκφράσει την απόλυτη αντίθεση στην πολιτική κουλτούρα του λαϊκισμού. Η ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ δεν αντιλήφθηκε ότι η ήττα που υπέστη το 2019 σήμαινε ότι είχε συντελεστεί μια μετάλλαξη, μια ολική αλλαγή του «παραδείγματος» που ίσχυε και το οποίο λειτούργησε για μεγάλο διάστημα ως οικολογική εστία του «αντισυστημικού» λόγου, της τοξικότητας και της εχθροπάθειας.

Η εχθροπάθεια του λαϊκισμού όχι μόνο δεν απέδωσε καρπούς, αλλά προκάλεσε αλυσιδωτές αντιδράσεις: όσο επιθετικός ήταν ο ΣΥΡΙΖΑ τόσο πραγματιστικός ήταν ο λόγος του Μητσοτάκη και τόσο μεγαλύτερη ήταν η απήχησή του, πράγμα που προκαλούσε την ακόμα μεγαλύτερη επιθετικότητα των πρωταγωνιστών της τοξικότητας του πολιτικού λόγου. Το αποτέλεσμα ήταν η… διευρυμένη αναπαραγωγή αρνητικής αντίδρασης εκ μέρους των πολλών, πράγμα που προκαλούσε ακόμα πιο οργισμένα ξεσπάσματα, πιο έντονο βρυγμό οδόντων – ακόμα και απειλητικό ή χυδαίο λόγο εκ μέρους προβεβλημένων στελεχών του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, για να ακολουθήσει η επιβεβαίωση της αποδοκιμασίας εκ μέρους των ψηφοφόρων.

Ψηφίσαμε για να μπει τέλος σε όλα αυτά. Τέλος σε μια ιδέα που αναπτύχθηκε στην πολιτική παράδοση της Μεταπολίτευσης, σύμφωνα με την οποία, η πολιτική είναι μια διαρκής πολεμική επιχείρηση^. και στην ιδέα ότι αποτελεί η πολιτική ένα παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, όπου το όφελος του ενός συνεπάγεται τη βλάβη του άλλου, και ότι δεν υπάρχει δυνατότητα παραγωγής κατάστασης win/win, δηλαδή αμοιβαίου οφέλους. Μια τέτοια αντίληψη της πολιτικής είναι αντίθετη προς την ιδέα της ανοιχτής κοινωνίας. Και μια σημαντική κληρονομιά της Μεταπολίτευσης είναι η πίστη στην ανοιχτή κοινωνία και στον πολιτισμό της.