Για την αρχιτεκτονική των περιφραγμένων πλατειών

Βγαίνοντας από την παράσταση του Πίτερ Στάιν, «O Μισάνθρωπος» του Μολιέρου, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, αντίκρισα την πλατεία του Αγίου Κωνσταντίνου, που ολοκληρώθηκε πρόσφατα πάνω από τον σταθμό του μετρό, και πλησίασα για να την περιεργαστώ. Ομολογώ ότι με εντυπωσίασαν η ποιότητα της κατασκευής, οι προσεγμένες λεπτομέρειες, τα μασίφ μεγάλων διατομών μάρμαρα ενταγμένα σε μια συμμετρική αρχιτεκτονική διάταξη.

Την επομένη, διαπίστωσα σε παλαιότερο καρτ ποστάλ ότι έχουμε μια πιστή επανάληψη των παλαιών χαράξεων της πλατείας, που σχετίζονται με τους άξονες του Δημοτικού Θεάτρου και ομολογώ ότι εκτίμησα την έστω συμβατική αυτή λύση, σε αντίθεση με την παρακείμενη πλατεία Κοραή που είναι σαφώς υποδεέστερη. Πληροφορήθηκα όμως ότι πρόκειται για μια ανακατασκευή, με τα παλιά υλικά που αριθμήθηκαν και επανατοποθετήθηκαν με την εποπτεία της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και τη μελέτη και επίβλεψη των αρχιτεκτόνων του Αττικού Μετρό. Ενός φορέα που επί δεκαετίες επεμβαίνει δυναμικά στην πολεοδομική ανασυγκρότηση της Αθήνας καταφέρνοντας να παραμένει στο απυρόβλητο με τις επιλογές του.

Αναμφίβολα θεώρησα θετική την εξαγγελία για τους επτά ανοιχτούς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς, που προκήρυξαν, έστω και καθυστερημένα, με ελκυστικά βραβεία ο Δήμος Αθηναίων, μέσω της Ανάπλασης Αθήνας ΑΕ, για τις πλατείες Κολωνακίου, Εξαρχείων, Ευαγγελισμού, Κυψέλης, Δικαστήρια, Αλεξάνδρας και Ακαδημίας, στους αντίστοιχους σταθμούς της νέας Γραμμής 4 του μετρό. Σε θέσεις που προκάλεσαν αντιδράσεις και προσφυγές στο Συμβούλιο Επικρατείας. Θεωρώ ότι, παρά τις όποιες αστοχίες, υπάρχει η δυνατότητα μέσα από τον θεσμό των Αρχιτεκτονικών Διαγωνισμών να προκύψουν πρωτότυπες και εμπνευσμένες προτάσεις, με στόχο το τελικό αποτέλεσμα να έχει μια ταυτότητα, έναν χαρακτήρα, ώστε να μην καταλήξει σε μια απρόσωπη συμβατική επέμβαση στον δημόσιο χώρο.

Διερευνώντας όμως τις προκηρύξεις των διαγωνισμών, διαπίστωσα κάποια θέματα που με προβλημάτισαν σε σχέση με τον στόχο. Οπως γιατί επιλέχθηκε η κατηγορία του Διαγωνισμού Ιδεών, για τόσο μικρής κλίμακας έργα, και όχι Προσχεδίων, που δεν εξασφαλίζει την ακριβή υλοποίηση και την πατρότητα της βραβευμένης μελέτης, δίνοντας τη δυνατότητα στους αγωνοθέτες να αποσπούν ιδέες και στη συνέχεια να προχωρούν κατά το δοκούν, με τη συμμετοχή σε επίπεδο συμβούλου του βραβευμένου μελετητή.

Εχοντας την πεποίθηση ότι οι φρέσκες και τολμηρές ιδέες και προτάσεις συχνά προέρχονται από νέους αρχιτέκτονες, δεν κατανοώ τη δέσμευση που θέτει η προκήρυξη, για τόσο μικρής κλίμακας έργα, ότι μπορούν να συμμετάσχουν μόνο αρχιτέκτονες με δωδεκαετή πείρα. Με δεδομένο ότι το πρώτο βραβείο στον Διαγωνισμό για τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, με 1.400 συμμετοχές, κέρδισε τότε ο διάσημος σήμερα αρχιτέκτων Kjetil Thorsent του γραφείου Snøhetta, μόλις τρία χρόνια μετά το πτυχίο του. Και όταν η UNESCO αρνήθηκε να του το αναθέσει, η κυβέρνηση της Νορβηγίας τον εμπιστεύθηκε, και ανέλαβε την ευθύνη ζητώντας να πλαισιωθεί με τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες του τόπου, για να υλοποιήσει το έργο. Οι νέοι έλληνες αρχιτέκτονες δικαιούνται να συμμετάσχουν, όπως άλλωστε ισχύει επί χρόνια. Με προβληματίζει επίσης η απαίτηση για τη συμμετοχή μεγάλου αριθμού συμβούλων με επίσης πολυετή εμπειρία. Επισημαίνω όμως την απουσία εικαστικών στην ομάδα, θεωρώντας αυτονόητο οι πλατείες να υποδέχονται όχι μόνο τα υπάρχοντα αλλά και νέα έργα τέχνης, που πρέπει να «πλάθονται» παράλληλα με τη μελέτη της πλατείας και όχι με τη μετέπειτα επιλογή των εκάστοτε δημάρχων.

Διαπίστωσα επίσης ότι στο χαμηλής πληροφόρησης τοπογραφικό που επισυνάπτεται, ως υπόβαθρο για τους μελετητές, επισημαίνονται οι θέσεις των αεριστήρων, του ανελκυστήρα και των κυλιόμενων και συμβατικών κλιμάκων, που θεωρούνται κλειδωμένες. Προκύπτουν από την κάτω διάταξη του σταθμού, και εμφανίζονται «ατάκτως ερριμμένες», αγνοώντας τα επίγεια δεδομένα, τους άξονες, τους δρόμους, και τα πολεοδομικά χαρακτηριστικά με τα οποία θα έπρεπε να υπάρχει μια συνομιλία και όχι να ξεφυτρώνουν, όπως προκύψει, από τα έγκατα των σταθμών. Υπάρχει κίνδυνος οι πλατείες να μετατραπούν από χώρους συνάθροισης και κοινωνικών συναντήσεων σε χώρους κίνησης και μετεπιβίβασης. Επιβάλλεται δηλαδή να δοθούν και τα απαραίτητα σχέδια, ώστε οι μελετητές να έχουν τη δυνατότητα να διερευνήσουν τυχόν μικρομετατοπίσεις και να βελτιώσουν τη διαμόρφωση της πλατείας, μια και σε κάποιες περιπτώσεις τα στοιχεία αυτά κατακερματίζουν τον χώρο.

Με δεδομένο ότι οι περιφραγμένες πλατείες θα υλοποιηθούν σε βάθος χρόνου – ίσως και ύστερα από δέκα χρόνια -, η ημερομηνία παράδοσης των ιδιαίτερα απαιτητικών μελετών, που αφήνει περιθώρια στους μελετητές της τάξεως των δύο μηνών, είναι εξαιρετικά εσπευσμένη. Η μετάθεσή της, ή ακόμη και η επαναπροκήρυξη των διαγωνισμών, θα δώσει τη δυνατότητα αναθεώρησης και βελτίωσης των προβληματικών όρων, για τα σημαντικά αυτά έργα στον δημόσιο χώρο της Αθήνας.