Η άμεση και η έμμεση βλάβη στο μνημείο

Τα αρχαία θέατρα, όπως και όλα τα κτίσματα που διασώζονται στη χώρα μας και χρονολογούνται πριν από το 1830, χαρακτηρίζονται ως μνημεία, σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία. Αυτό σημαίνει ότι ως προς τη χρήση τους υπάγονται σε ειδικές διατάξεις τις οποίες οι δημιουργοί και συντελεστές των προγραμματιζόμενων σε αυτά καλλιτεχνικών εκδηλώσεων υποχρεούνται να τηρούν. Επομένως οι καλλιτεχνικοί δημιουργοί που προτίθενται να χρησιμοποιήσουν το μεγάλο θέατρο της Επιδαύρου γνωρίζουν εκ των προτέρων ότι η οποιαδήποτε «έμπνευσή» τους δεν είναι αυτονόητα πραγματοποιήσιμη, αφού ο χώρος αυτός, ως μνημείο, υπόκειται αυτομάτως σε ορισμένες δεσμεύσεις. Και δεν είναι πραγματοποιήσιμη όχι εξαιτίας κάποιου είδους λογοκρισίας, αλλά λόγω των δεσμεύσεων που επιβάλλει αυτό καθαυτό το μνημείο. Σε ένα μνημείο – που πολλοί επιδιώκουν να χρησιμοποιήσουν για να επωφεληθούν προφανώς από την αίγλη του – δεν επιτρέπεται π.χ. η οποιαδήποτε αλλοίωση της μορφής του με σύγχρονες «προσθήκες» ή η υποβάθμιση των αξιών που αυτό εκπέμπει, όπως δεν επιτρέπεται π.χ. η εμφάνιση «γυμνού» σε έναν ιερό χώρο. Οι δεσμεύσεις αυτές αυτονόητα αποβλέπουν στην προστασία του μνημείου από οποιαδήποτε άμεση ή έμμεση βλάβη. Τι εννοούμε με το «άμεση βλάβη» είναι μάλλον σαφές∙ δεν συμβαίνει το ίδιο με το «έμμεση βλάβη». Τι είναι αυτό που θίγει με έμμεσο τρόπο ένα μνημείο, ο καθένας το αντιλαμβάνεται διαφορετικά, ανάλογα με το μορφωτικό του επίπεδο, τις ιδεολογικές και καλλιτεχνικές του ανησυχίες, τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, τις αξίες που ενστερνίζεται κ.ά. Είναι επίσης γεγονός ότι τα κριτήρια αυτά αλλάζουν από εποχή σε εποχή και από τόπο σε τόπο. Υπενθυμίζω π.χ. ότι στην αρχαία Εφεσο και στον χώρο του αρχαίου σταδίου διεξάγεται κάθε χρόνο φεστιβάλ καμηλομαχιών. Πρόκειται για χρήση που… μάλλον δεν συνάδει με τη λειτουργία του αρχαίου αυτού μνημείου.

Δεν θα προχωρήσω στον ειδικότερο προσδιορισμό του τι ενδεχομένως μπορεί να βλάψει έμμεσα ένα αρχαίο θέατρο που παραχωρείται στις μέρες μας προς χρήση. Αντί αυτού θα μνημονεύσω ορισμένα σχετικά περιστατικά. Η ελληνική κοινή γνώμη αντέδρασε όταν με την ευκαιρία Ολυμπιακών Αγώνων ο Παρθενώνας απεικονίστηκε με κίονες μορφής φιάλης Coca-Cola∙ ομοίως όταν στην αίθουσα του Βρετανικού Μουσείου όπου εκτίθενται τα παρθενώνια γλυπτά, δόθηκαν δεξιώσεις «μετά πόσεως και βρώσεως»∙ όταν στο ιστορικό πλοίο «Αβέρωφ», εκεί όπου νέοι των Βαλκανικών Πολέμων έχυσαν το αίμα τους, δόθηκε πάρτι για τη διασκέδαση των σύγχρονων νέων∙ όταν προ ημερών η αρχαία σκηνή του Ηρωδείου «εξαφανίστηκε» από ένα πελώριο σκηνικό, στο πλαίσιο της παράστασης «Μαντάμα Μπατερφλάι» του Πουτσίνι. Το σκηνικό αυτό, προκειμένου οι θεατές να κατανοήσουν καλύτερα τη «γιαπωνέζικη» αυτή τραγωδία, τους βοηθούσε να εισχωρήσουν… στο πνεύμα της καπιταλιστικής καταναλωτικής κοινωνίας μας, καθώς διαφήμιζε πασίγνωστες εμπορικές φίρμες!

Αναρωτιέμαι γιατί δεν κατασκευάζεται έξω από τον αρχαιολογικό χώρο της Επιδαύρου ένα θέατρο, πιστό αντίγραφο του αρχαίου, για να μπορούν οι καλλιτεχνικοί δημιουργοί να παρουσιάζουν τα έργα τους, ανενόχλητοι από «λογοκρισίες». Γιατί το μνημείο πρέπει να κινδυνεύει κάθε φορά από ποικιλόμορφες «φθορές»; Συνυπολογίζω και όσες προκαλεί η παρουσία σε αυτό κάθε χρόνο χιλιάδων θεατών, μερικοί από τους οποίους φέρουν και υποδήματα με… φονικά τακούνια που διατρυπούν τον αρχαίο ασβεστόλιθο, μια και είναι δύσκολος, λόγω του συνωστισμού και του σκότους, ο εντοπισμός τους. Οι Τούρκοι έλυσαν το ζήτημα αυτό με πιο… αποτελεσματικό τρόπο. Σ’ ένα από τα καλύτερα σωζόμενα θέατρα του αρχαίου ελληνικού κόσμου, σ’ αυτό της Ασπένδου, όπου διεξάγεται ετησίως ένα διεθνές φεστιβάλ όπερας και μπαλέτου, αποκατέστησαν τα ελλείποντα μέρη του μνημείου όχι με ευπαθή ασβεστόλιθο, με το υλικό δηλαδή της κατασκευής του, αλλά με… λαμπερό ανθεκτικό μάρμαρο!

Ο Μιχάλης Α. Τιβέριος είναι ακαδημαϊκός
και ομότιμος καθηγητής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης