-ισμοί: βαφτίσια και νονοί

Αφήνοντας πίσω τη Γοτθική και τη Ρομανική τέχνη, το Μπαρόκ και το Ροκοκό, ας έρθω σε πιο κοντινές εποχές, και κυρίως στην «ένδοξη» (τουλάχιστον από την άποψη της πληθώρας κινημάτων στον χώρο της τέχνης) πεντηκονταετία 1875-1925. Και προηγουμένως είχαν χρησιμοποιηθεί όροι με κατάληξη -ισμός (Νεοκλασικισμός, Ρομαντισμός, Ρεαλισμός, κ.ά.), επρόκειτο όμως για όρους με ευρύτερο συνήθως περιεχόμενο και μάλλον φιλολογικής προέλευσης. Καθώς, ωστόσο, ο 19ος αιώνας πήγαινε προς το τέλος του, οι -ισμοί άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους ο ένας μετά τον άλλον στον χώρο της τέχνης, και κυρίως της ζωγραφικής.

Αφετηρία αυτής της έξαρσης των –ισμών θα μπορούσε να θεωρηθεί ο γνωστός σε όλους μας Ιμπρεσιονισμός. Ο όρος, λοιπόν, οφείλεται στον κριτικό Louis Leroy, ο οποίος, στο περιοδικό «Charivari», έκανε λόγο για «impressionnistes», με μάλλον μειωτική διάθεση αρχικά και με αφορμή τον πίνακα του Μονέ Εντύπωση: ήλιος που ανατέλλει (Impression: Soleil levant), όπου εικονίζεται η ανατολή του ηλίου, μέσα στην πρωινή πάχνη, στο λιμάνι της Χάβρης. Η σύνθεση της «ομάδας» των ιμπρεσιονιστών άλλαξε συχνά τα επόμενα χρόνια, με σημαντικούς καλλιτέχνες να απομακρύνονται από αυτήν και άλλους να την προσεγγίζουν. Ληξιαρχική πράξη γέννησης της ομάδας θεωρείται πάντως η έκθεσή τους τον Απρίλιο του 1874, στον χώρο του Ναντάρ, διάσημου φωτογράφου της εποχής. Τότε, λοιπόν, επινοήθηκε και ο όρος, ο οποίος έμελλε να σφραγίσει την τέχνη των αμέσως επόμενων δεκαετιών, γεννώντας μάλιστα και όρους όπως Νεοϊμπρεσιονισμός και Μεταϊμπρεσιονισμός.

Τα επόμενα περίπου πενήντα χρόνια η «μόδα» με τους –ισμούς «καλά κρατούσε» πάντως, με αποτέλεσμα να έχουμε τον Ντιβιζιονισμό ή Πουαντιγισμό, τον Φωβισμό, τον Κυβισμό, τον Φουτουρισμό, τον Σουρεαλισμό, τον Ορφισμό, τον Νεοπλαστικισμό, κ.λπ. Ειδικότερα ο Φωβισμός και ο Κυβισμός, είχαν μάλιστα «νονό» τον ίδιο κριτικό τέχνης, τον Louis Vauxcelles. Βλέποντας το 1905 μια έκθεση έργων των Ματίς, Ντερέν, Βλαμένκ, κ.ά., εντυπωσιασμένος από τα έντονα, σχεδόν βίαια χρώματα των πινάκων τους, ο Vauxcelles έκανε λόγο για Fauves (=αγρίμια, άγρια θηρία), και κατ’ επέκταση για Fauvisme. O Fauvisme λοιπόν εξελληνίστηκε σε Φωβισμό -έτσι, με ω, λόγω au στα γαλλικά, αλλά και προκειμένου να αποφεύγονται συγχύσεις με τον φόβο, τις φοβίες, κ.λπ. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1908, ο ίδιος κριτικός, ο Vauxcelles, βλέποντας πίνακες του Μπρακ στους οποίους κυριαρχούσαν γεωμετρικές φόρμες, έκανε λόγο για «μικρούς κύβους», λανσάροντας έτσι, εμμέσως έστω, τον όρο Κυβισμός.

Μια τελευταία επισήμανση: άλλοι, λίγο μεταγενέστεροι –ισμοί, όπως ο Φουτουρισμός και ο Σουρεαλισμός, δεν είχαν κριτικούς για «νονούς» αλλά αυτοβαφτίστηκαν, μέσω και των σχετικών μανιφέστων που συνέταξαν οι θεμελιωτές τους. Είχε, βλέπετε, αλλάξει και η εποχή, ευνοώντας γενικότερα τα κάθε είδους μανιφέστα.

Επιδόρπιο

Από τη στιγμή που τον όρο τον πήραμε από τα γαλλικά, το σωστό θα ήταν να λέμε Εμπρεσιονισμός και εμπρεσιονιστές. Το ίδιο ισχύει και για τον Οριενταλισμό, που πιο σωστό θα ήταν βέβαια, να τον λέμε Οριανταλισμό. Ομως, τα έχουμε πει αυτά: «το χρονίως κοινολεκτούμενο απολανθάνεται».