Το «Χρονικό», η «Ιθαγένεια» και οι «Σειρήνες»

Ηταν Ιούνιος του 1957, όταν γνώρισα τον Γιάννη Μαρκόπουλο. Σε συνθήκες σημαδιακές για τη ζωή μας. Ημουν σπουδαστής δραματικής τέχνης στο Ωδείο Αθηνών, με δασκάλους τον Δημήτρη Ροντήρη και τον ιστορικό του ελληνικού θεάτρου Γιάννη Σιδέρη. Εποχή προετοιμασίας εξετάσεων. Ο αυστηρός Ροντήρης, πάντα ανικανοποίητος με τις επιδόσεις μας, κάποια στιγμή, φουριόζος και έξαλλος, άφησε την αίθουσα και σε λίγο γύρισε με έναν νεαρό με σγουρά μαλλιά, γύρω στα 18. Μας τον παρουσίασε ως σπουδαστή στο Ωδείο για τη σύνθεση. Το ρωτούσε πόσο χρόνο ξοδεύει στο πιάνο, μελετώντας. Ο νεαρός μας ανακοίνωσε πως τώρα, σε εποχή εξετάσεων, μελετούσε περίπου δεκαπέντε ώρες την ημέρα. Ο Ροντήρης παρατήρησε πως ο σπουδαστής μελετούσε ένα όργανο, το πιάνο, εμείς, που όργανο είχαμε το σώμα μας και τη φωνή μας, πόσες ώρες έπρεπε να τα ασκήσουμε; Ο Κρητίκαρος έφυγε και έκτοτε, όταν τον συναντούσα στο προαύλιο, ανταλλάσσαμε απόψεις και κρίσεις για τη σπουδή μας.

Τότε από άλλους, και τον δάσκαλο του Μαρκόπουλου, μείζονα συνθέτη της εθνικής μουσικής, τον Σκλάβο, πληροφορήθηκα πως ο νεαρός Κρητικός ήταν υπότροφος της Νομαρχίας της Κρήτης ως έκτακτο ταλέντο. Ηταν τότε 18 ετών. Ανταμώναμε πλέον συχνά στην πίσω αυλή του Ωδείου και η σχέση μας εξελίχθηκε σε φιλική και σε λίγους μήνες και σε στενή. Οταν το 1968 η Χούντα με μετέθεσε δυσμενώς στο Κρανίδι Ερμιονίδας, ο Μαρκόπουλος και άλλοι μαθητές μου ήρθαν να μας επισκεφτούν, αφού με είχε ακολουθήσει στην εξορία και η γυναίκα μου. Είχαμε νοικιάσει ένα μεγάλο σπίτι, το μόνο διαθέσιμο, που είχε τρία δωμάτια. Ετσι και ο Γιάννης έφτασε Σάββατο μεσημέρι και έφυγε Δευτέρα πρωί. Ηταν τότε που έγραψα τα πρώτα μου στιχουργήματα που πρώτος μελοποίησε ο αείμνηστος φίλος Βασίλης Κουμπής, τα «Καραβάκια», με την αξέχαστη Καίτη Χωματά και τον Μιχάλη Βιολάρη. Χάρηκα τα πρώτα μου μελοποιημένα ποιήματα, αφού ηχογράφησαν τον δίσκο, εναλλασσόμενο σε πρώτη, δεύτερη φωνή. Ετσι η παρέα με τον Μαρκόπουλο εξελίχθηκε σε δημιουργική, εκτός συνεργασίας.

ΤΟ ΝΕΟ ΚΥΜΑ. Ηταν τότε που στην ελληνική μουσική άνθησε μια δημιουργική επανάσταση που ονομάστηκε «Νέο Κύμα». Ο τίτλος ήταν δική μου πρόταση στην τότε εταιρεία δίσκων μου που αγκάλιασε το πόνημα. Τη «Λύρα», του αείμνηστου Αλέκου Πατσιφά. Ο Μαρκόπουλος, όχι από εγωισμό, αλλά με άλλα εργαλεία, δεν εντάχθηκε στο κίνημα που είχε ηγέτη τον Γιάννη Σπανό. Με τον Σπανό έγραψα αρκετά τραγούδια και έναν ολόκληρο δίσκο που για χρόνια ανήκε στις προτιμήσεις παραγωγών στη Ραδιοφωνία, πριν από την εποχή των ιδιωτικών σταθμών και των καναλιών.

Ηταν τέτοια η υποδοχή του Μαρκόπουλου από τους συναδέλφους του, τις εταιρείες και τους ραδιοφωνικούς παραγωγούς, ώστε ήρθε η πολυπόθητη παραγγελία για έναν δίσκο. Ο Γιάννης απευθύνθηκε σ’ εμένα και συμφωνήσαμε, αντί για μία σειρά ανεξάρτητων τραγουδιών, να εγκαινιάσουμε μια σύνθεση, όπου τα τραγούδια να αναφέρονται σε μια εμπειρία ή μια ιδέα ή ένα ιστορικό, χαλαρό βέβαια, χρονικό. Ετσι έγραψα το «Χρονικό» (1970), έναν δίσκο και μια αισθητική τελείως διάφορη από την κυρίαρχη εμπορική μόδα. Ηταν την εποχή λίγο μετά που ο Χατζιδάκις είχε συνθέσει τον «Μεγάλο Ερωτικό» και ο Θεοδωράκης το «Αξιον Εστί». Ετσι, χωρίς φανφάρες και πρόκληση, πέρασε το ελληνικό τραγούδι από τους στίχους στην ποίηση.

Ηταν ο γόνιμος καιρός που συνέπλευσαν στο ίδιο κύμα ο Πλέσσας, ο Ξαρχάκος, ο Λεοντής, ο Λοΐζος, ο Κόκκοτος. Μια μοναδική επανάσταση στο τραγούδι, και όχι μόνο, ελληνική. Θα πρέπει, βέβαια, να ομολογήσουμε πως πρωτοπόρος ήταν ο ποιητής Νίκος Γκάτσος που έκανε τη σημαντικότερη θυσία στην ελληνική μουσική ζωή. Αφοσιώθηκε στο λαϊκό έντεχνο τραγούδι, εγκαταλείποντας μια ποιητική πορεία ανάλογη σε ποσότητα με τον Ρίτσο και τον Ελύτη. Ηταν τότε που κι εγώ εμφανίστηκα στον ποιητικό ορίζοντα με τη συλλογή μου «Αμήχανον τέχνημα» που η έγκυρη κριτική τη χαιρέτισε με θερμά λόγια. Κρατώ ακριβή τη δημόσια δήλωση τότε του Ελύτη που χαρακτήρισε τη συλλογή μου τη σημαντικότερη έκδοση της χρονιάς. Ετσι, ο Γιάννης Μαρκόπουλος απαίτησε την ποιητική μου ιδιότητα και όχι τη στιχουργική, παρ’ όλο που είχε δοκιμαστεί στην επιτυχία του δίσκου του Γιάννη Σπανού.

ΜΟΥΣΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ. Το «Χρονικό» έδωσε στον Γιάννη Μαρκόπουλο την ευκαιρία να δοκιμάσει έναν κώδικα τραγουδιών τελείως διαφορετικό από τον κανόνα. Το «Χρονικό» ταξίδεψε σε απροσδόκητες πνευματικές αγορές. Από τη Νέα Υόρκη ως το Ρίο ντε Τζανέιρο κι από την Κωνσταντινούπολη κι ολόκληρη τη Βαλκανική. Το ακούσαμε και από τις ελληνικές εκπομπές του παράνομου ραδιοφωνικού σταθμού των εξορίστων στην Ανατολική Ευρώπη. Οι στίχοι του «Χρονικού» είναι απλοί, χωρίς κοσμήματα, αλλά κυρίως είναι ένα ταξίδι μέσα στην ιστορική και αισθητική εμπειρία του λαού μας. Γνωρίζω πως, ώσπου να εγκριθεί από την τότε λογοκρισία, το υπουργείο Προεδρίας της Κυβέρνησης, πέρασε πολλά κόσκινα. Και ένα τραγούδι απαγορεύτηκε. Μπήκε αργότερα, μετά την κατάργηση της λογοκρισίας. Ο πρώτος του στίχος ήταν που ενόχλησε: «Μια νύχτα στη Μεσόγειο τον πιάσαν καταδότες». Ηταν η εποχή που στα Μεσόγεια υπήρχε επιταγμένο σχολείο, όπου συγκεντρώνονταν οι εξόριστοι, πριν πάνε στο καράβι. Ο πατέρας μου, φιλόλογος γυμνασιάρχης, εκεί κρατήθηκε, προτού πάει στην Ικαρία! Ο πατέρας του Μαρκόπουλου, δικηγόρος, ήταν πριν από τη Χούντα νομάρχης στην Κρήτη.

Το «Χρονικό», με τις φωνές του Νίκου Ξυλούρη και της Μαρίας Δημητριάδη, ήταν ο πρώτος δίσκος που νίκησε τη λογοκρισία, παρ’ όλη τη μια απώλεια. Υπήρχαν βραδιές που, βολτάροντας στην Πλάκα, υπήρχε η περίπτωση να ακούσει κανείς από τα μεγάφωνα πέντε και έξι φορές το «Καφενείον η Ελλάς». Η αναπάντεχη, για το είδος της δισκογραφίας, επιτυχία του «Χρονικού» επέτρεψε στον Μαρκόπουλο να προχωρήσει σε αυστηρότερες απαιτήσεις. Μου παρήγγειλε μια νέα ποιητική ενότητα. Εγώ τότε άφηνα τη μορφή και την αρχιτεκτονική των στίχων που απαιτούσε η παράδοση και έγραψα την «Ιθαγένεια», όπου ο στίχος ήταν ο ελεύθερος στίχος της μοντέρνας ποίησης. Και ο αξιοθαύμαστος Μαρκόπουλος έγραψε τραγούδια σε ελεύθερο και ανομοιοκατάληκτο στίχο. Τραγούδια, όπως το «Χίλια μύρια κύματα», έγιναν λαϊκό σουξέ. Μόνο ο Μίκης Θεοδωράκης πέτυχε κάτι ανάλογο με τη «Ρωμιοσύνη».

ΧΑΜΕΝΕΣ ΠΑΤΡΙΔΕΣ. Η «Ιθαγένεια» δεν ήταν ένας τυχαίος, βολικός τίτλος. Είχε τότε φουντώσει στην πνευματική μας αγορά η συζήτηση που με έργα ιστορικά, κυρίως με ηγέτη τον Νίκο Σβορώνο, αναζητούσαν μια αυθεντική ταυτότητα της ελληνικής πολιτικής και πολιτιστικής παράδοσης. Ετσι δεν ήταν απλό στιχουργικό εύρημα το Αϊβαλί, η πατρίδα και η ποιητική κοιτίδα του Καλομοίρη, του Απάρτη, της Κυβέλης, του Μυράτ, του Συκουτρή, του Κόντογλου.

Η επανάσταση που έφερε στο ελληνικό τραγούδι ο Μαρκόπουλος, αναζητώντας τις ρίζες της νεοελληνικής συνείδησης στις χαμένες πατρίδες, έφερε το γούστο μιας άλλης αίσθησης, δίπλα στο επτανησιακό και το ευρωπαϊκό του Αττίκ και του Σουγιούλ.

Με τις «Σειρήνες», που γράψαμε πάντα μαζί με τον Γιάννη, ήταν μια κατά τις δυνάμεις μας απάντηση στις κριτικές που είχαν γιγαντωθεί, χαρακτηρίζοντας τη μουσική των Ριζών ως φολκλόρ, λόγω αγνοίας των προχειρολόγων, αφού αγνοούσαν πως το τανγκό ήταν λαϊκός χορός των αργεντίνικων πορνείων που χόρευαν οι πελάτες με τις πόρνες. Αφήνω τις λαϊκές, επίσης, ρίζες του βαλς, πριν μπει στα σαλόνια. Σάμπως ο συρτός και το εξ αυτού συρτάκι δε μετακίνησε από τα ελληνικά πανηγύρια για να φτάσει στα πάρτι του Φεστιβάλ των Καννών! Στις «Σειρήνες» οι δύο δίσκοι των 33 στροφών είχε αφιερωμένη κάθε πλευρά από τις τέσσερις σε μια ιστορική περίοδο νεοελληνικής ιστορικής και πνευματικής πορείας. Ο Μαρκόπουλος αναμόχλευσε τις ρίζες και ακολούθησε τον έξοχο δρόμο που είχαν πρώτοι ανοίξει ο Μπέλα Μπάρτοκ, ο Στραβίνσκι και οι Ρώσοι, Σκανδιναβοί και Αμερικανοί της τζαζ.

Ο Γιάννης Μαρκόπουλος μας άφησε έργο ανοιχτό για έρευνα και μαθητεία. Μακάρι να βρεθούν νέοι ερευνητές και καλλιτέχνες να αντλήσουν από το πλούσιο έργο του πορεία με δρομοδείχτες.