O εκδημοκρατισμός {LF}του Βασιλιά Ληρ στην Ελλάδα

Η σειρά «Succession» παραφράζει τη διαδοχή του Βασιλιά Ληρ. Ομως, το πιο ενδιαφέρον έργο, στον κόσμο και στην Ελλάδα, είναι ο εκδημοκρατισμός του Ληρ. Καθώς η γενιά της έκρηξης των γεννήσεων πλησιάζει στην έξοδο, η αποκαθήλωσή της επηρεάζει όλους. Το κείμενο αυτό σχολιάζει τις διεθνείς εξελίξεις και εξετάζει πώς αυτές διαφέρουν στην Ελλάδα.

Τα διεθνή. Ο εκδημοκρατισμός δεν αφορά το top 1%, που σύμφωνα με τον Piketty έχει τα ηνία της οικονομίας: η εκτίναξη του μεριδίου τους είναι παγκόσμιο φαινόμενο και υπερβαίνει τις δυνατότητες ελέγχου ακόμη και μεγάλων χωρών. Δεν αφορά ούτε και την πλειονότητα των πολιτών των αναπτυγμένων οικονομιών: η «περιουσία» αυτών περιορίζεται στο (θεωρητικό) δικαίωμα είσπραξης συντάξεων και στην οικογενειακή εστία. Η αύξηση της αξίας του σπιτιού αντισταθμίζεται από τις δυσκολίες των παιδιών να στεγάσουν (τις ολοένα και μικρότερες) οικογένειές τους. Αποτέλεσμα, η μέση βρετανική οικογένεια μοιάζει σήμερα με την ελληνική: τα παιδιά μένουν στο πατρικό, ενώ η γονική παροχή καταλήγει η μόνη ρεαλιστική ελπίδα ανεξαρτητοποίησης.

Η «μεγάλη κληρονομιά» – ο εκδημοκρατισμός του Ληρ – αφορά τους υπόλοιπους, ευκατάστατους, αν και όχι μεγιστάνες. Αυτοί ήταν τυχεροί γιατί αποταμίευαν την «καλή εποχή», ενώ εγκατέλειψαν την αγορά εργασίας πριν από την οικονομική κρίση του 2008. Την αποταμίευσή τους καθοδηγούσε η ανασφάλεια για το μέλλον των συντάξεων, αποτέλεσμα της αέναης συζήτησης που δεν κατέληγε ποτέ. Την τύχη τους όμως τροφοδοτούσε και η εκλογική αριθμητική, αφού η πολιτική πλάστιγγα έγειρε δυσανάλογα προς την πλευρά τους. Η επιρροή τους ίσως εξηγεί και την ασημαντότητα των φόρων κληρονομιάς: αυτοί έχουν ελάχιστα αντικίνητρα ενώ τους ευνοεί η δημογραφία. Παρά ταύτα πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ κατέληξε ότι οι φόροι κληρονομιάς αποδίδουν κατά μέσο όρο μόλις το 0,53% των συνολικών εσόδων. (Το μέγιστο στη Νότια Κορέα μόλις 1,6%, στην Ισπανία 0,6%, στην Ελλάδα 0,19%.) Επικουρικό ρόλο στην ασημαντότητα των φόρων αυτών παίζουν η ευκολία αποφυγής και τα γενναιόδωρα αφορολόγητα όρια.

Στην Ελλάδα έχουμε ομοιότητες αλλά και διαφορές. Στη χώρα μας (αλλά και στην Ισπανία) η έκρηξη των γεννήσεων ήλθε με καθυστέρηση: αντί να αρχίσει με το τέλος του πολέμου, άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του 1950, συνέχισε ως και το 1970 συνδυαζόμενη με αστυφιλία. Αυτή η διαφορά φάσης έχει δύο κρίσιμες επιπτώσεις: Στη δεκαετία που διανύουμε αυτοί που αυξάνονται είναι οι «νεότεροι ηλικιωμένοι» («Υoung Old») ηλικίας 60-75 ετών^. αυτοί παραμένουν ενεργοί και το κύριό τους αίτημα συνίσταται σε ουσιαστικότερη συμμετοχή. Σε δέκα χρόνια θα έχουν ανεβεί κατηγορία – θα είναι «γηραιοί ηλικιωμένοι» («Older Old»), ηλικίας 80+^. το αίτημα τότε θα έχει μετασχηματιστεί σε αξιοπρέπεια, δηλαδή επάρκεια φροντίδας.

Αλλά υπάρχουν και ομοιότητες: παλιές ανασφάλειες τροφοδοτούσαν τις επενδύσεις σε ακίνητα ανέκαθεν. Ομως στην Ελλάδα η «δημογραφική εκδίκηση» ήλθε νωρίτερα: στην κρίση κάπως προστατεύθηκαν οι χαμηλές συντάξεις, αλλά οι  υψηλότερες περικόπηκαν ριζικά. Αποτέλεσμα, το ίδιο σχετικά εύπορο τμήμα του πληθυσμού που αλλού ετοιμάζεται να κληροδοτήσει πλούτη, στην Ελλάδα είναι νεότερο, αλλά αντιμετωπίζει μια ιδιότυπη οικονομική ανισορροπία: είναι εύπορο σε ακίνητα, πλην (απροσδόκητα) φτωχό σε σύνταξη. Είναι τα ακίνητα εκείνων που αλλού ρευστοποιούνται για μια νέα ευημερία στην Ελλάδα θα κληθούν να στηρίξουν, όσο μπορούν, τη διαγενεακή αλληλεγγύη. Ετσι η πλοκή του ελληνικού «Ληρ» επιφυλάσσει πρωταγωνιστικό ρόλο για το κράτος. Εχοντας δημιουργήσει το πρόβλημα, τώρα μπορεί να αναζητήσει μια λύση.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς