Είναι η θρησκεία, ανόητε!

Η σαρωτική νίκη του Ερντογάν στον πρώτο γύρο των τουρκικών εκλογών εξέπληξε δυσάρεστα τους δυτικούς αναλυτές και διέψευσε όσους προέβλεπαν το πολιτικό του τέλος. Οι αλγόριθμοι των δυτικών εκλογολόγων βασίστηκαν στην απατηλή συνάρτηση πληθωρισμού (τιμή κρεμμυδιών κ.λπ.) και εκλογικού αποτελέσματος. Παραθεώρησαν όμως, επιπόλαια και ανιστόρητα, ότι τα κριτήρια των ψηφοφόρων στις μη δυτικές χώρες είναι εντελώς διαφορετικά από αυτά που επικρατούν στις καπιταλιστικές κοινωνίες της Δύσης και που συμπυκνώνονται στο γνωστό απόφθεγμα «είναι η οικονομία, ανόητε» (με το οποίο επιχειρήθηκε να ερμηνευθεί η εκλογή του Μπιλ Κλίντον το 1992). Αλλά και στην ίδια την καπιταλιστική Δύση, το απόφθεγμα αυτό πολλάκις διαψεύσθηκε, όπως π.χ. με το Brexit και την εκλογή Τραμπ, γεγονότα που βασίστηκαν σε κίνητρα ιδεολογικά, ψυχικά και συναισθηματικά και όχι στον τιμάριθμο.

Η Τουρκία είναι μια θρησκευτική κοινωνία, και αυτό δεν αφορά μόνο τους ισλαμιστές αλλά σε σημαντικό βαθμό και τους κεμαλιστές. Οι ψηφοφόροι δεν επιλέγουν τον ηγέτη τους από την τιμή των κρεμμυδιών, αλλά από την ικανότητά του να εκφράσει τη συλλογική τους ταυτότητα και συνείδηση, την οντολογία τους και τη «διαχείριση των συμβόλων» (κατά τη γνωστή έκφραση του Μιτεράν). Ο Ερντογάν έδωσε στους Τούρκους όραμα, στόχο, αυτοπεποίθηση, υπερηφάνεια, αίσθηση (έστω ψευδαίσθηση) της Τουρκίας ως παγκόσμιου παίκτη. Η ισλαμοποίηση του σημαντικότερου χριστιανικού μνημείου στον κόσμο, της Αγίας Σοφίας, υπήρξε η επιτυχέστερη διαχείριση συμβόλου από μουσουλμάνο ηγέτη. Παρά τον πληθωρισμό, μετέβαλε την Τουρκία σε μια βιομηχανική οικονομία με εξαγωγές και αμυντική αυτάρκεια, ενώ έχει θέσει ως στόχο να την καταστήσει πυρηνική δύναμη. Η τουρκική κοινωνία σφύζει από δημογραφική ζωτικότητα, ενώ η ευσέβεια θεωρείται βασικό στοιχείο της συλλογικής ζωής. Και ο πολιτικός αυταρχισμός του Ερντογάν ενοχλεί τους αντιπάλους του και όχι τους οπαδούς του.

Αυτά όλα, ασφαλώς, δεν αντιπροσωπεύουν το δυτικό μοντέλο της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι διώξεις και φυλακίσεις πολιτικών αντιπάλων, ο έλεγχος των μέσων μαζικής ενημέρωσης και της κοινής γνώμης, ο προπηλακισμός των αντιφρονούντων, οι δημόσιες προσβολές που εκτοξεύονται μεταξύ πολιτικών αρχηγών κ.λπ. ανήκουν στην κατηγορία καθεστώτων που η πολιτική επιστήμη αποκαλεί «ημιολοκληρωτικά». Σε αυτά τα καθεστώτα υπάρχουν μεν η εκλογική διαδικασία και η κοινοβουλευτική λειτουργία (σαφή αυτά μετά και την πρόσφατη τουρκική εκλογική αναμέτρηση), αλλά ταυτόχρονα η διακυβέρνηση εκλαμβάνεται ως κατοχή και όχι ως διαχείριση του κρατικού μηχανισμού. Το πελατειακό σύστημα, η οικογενειοκρατία, τα δημόσια έργα, χρησιμοποιούνται για την εμπέδωση της κυβερνητικής επιρροής. Και ο έλεγχος των αρμών της εξουσίας, της Δικαιοσύνης, της εκπαίδευσης και του παρακράτους αξιοποιείται κατάλληλα για τη μακροημέρευση του κυβερνώντος κόμματος. Κυρίως όμως, το όλο πολιτικό παίγνιο διεξάγεται στο πεδίο των συμβολισμών και της μεταφυσικής.

Η ανάλυση, η εκτίμηση και η πρόγνωση των εξελίξεων σε μια μη δυτική χώρα, όπως η Τουρκία, πρέπει να γίνεται με εργαλεία που ανταποκρίνονται στη δική της πραγματικότητα και όχι στα δεδομένα της Δύσης και στα βιώματα του εκάστοτε δυτικού αναλυτή. Ο οποίος αδυνατεί (ή και αρνείται λόγω ιδεολογικής απέχθειας) να αντιληφθεί τη σημασία των μη υλικών, θρησκευτικών και ιδεολογικών διαστάσεων μιας εκλογικής αναμέτρησης.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης. Από τις εκδόσεις Παπαζήση κυκλοφορεί το βιβλίο του «Το ζήτημα του Πατριωτισμού»