Ιστορίες για τα «λευκά σκουπίδια» των ΗΠΑ

Αν θέλουμε να μιλήσουμε για σύγχρονους αμερικανούς διηγηματογράφους, έχουμε να επιλέξουμε ανάμεσα σε αρκετούς, λίγοι ωστόσο διαθέτουν τη ριζικά προσωπική γλώσσα και το ιδιαίτερο ύφος του Μπάρι Χάνα: ενός πεζογράφου που κάποτε ο Τρούμαν Καπότε είχε αποκαλέσει τον «πιο τρελό συγγραφέα των ΗΠΑ», η γλώσσα και το ύφος του οποίου δύσκολα μπορούν να βρουν μιμητές. Παραμένει μια μοναδική περίπτωση, ένας «μοναχικός φάρος» των αμερικανικών γραμμάτων, απόλυτα συνδεδεμένος με τη ζωή σ’ αυτή την τόσο παράδοξη γωνιά της γης που αποκαλείται «αμερικανικός Νότος».

Ο Μπάρι Χάνα (γεν. 23 Απρ. 1942 στο Μερίντιαν του Μισισίπι, απεβ. 1 Μαρ. 2010 στο Οξφορντ του Μισισίπι) έγραψε μυθιστορήματα και διηγήματα τοποθετημένα στις γύρω πολιτείες, με κοινά στοιχεία το μαύρο χιούμορ και ενίοτε τη βία. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Αρκανσο (αποφ. 1967). Δίδαξε δημιουργική γραφή σε πολλά κολέγια, μεταξύ των οποίων της Αλαμπάμα, της Αϊοβα, της Μοντάνα και του Μισισίπι. Το πρώτο του μυθιστόρημα, το Geronimo Rex (1972), που έλαβε υποψηφιότητα για το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου, είναι μια σκληρή ιστορία ενηλικίωσης που εξετάζει το θέμα του ρατσισμού. Η φήμη του Χάνα ως τολμηρού στυλίστα εδραιώθηκε με τα Αεροσκάφη, μια συλλογή διηγημάτων που εκδόθηκε το 1978. Το θέμα του Αμερικανικού Εμφυλίου επανέρχεται πιο αναλυτικά και στο μικρής έκτασης μυθιστόρημα Ray (1980). Στα μυθιστορήματα του Χάνα συγκαταλέγονται το The Tennis Handsome (1983), που πραγματεύεται τις περιπέτειες ενός ξεπεσμένου παίκτη του τένις, τα Hey Jack!(1987), Never Die(1991), μία εναλλακτική εκδοχή γουέστερν, και το Yonder Stands Your Orphan(2001), που αφηγείται τις περιπέτειες ενός εκλεκτού θιάσου προσώπων, μεταξύ των οποίων βρίσκονται ένας φονιάς, ένας πρώην ναρκομανής και μία εβδομηντάχρονη καλλονή. Οι συλλογές διηγημάτων του περιλαμβάνουν το Captain Maximus(1985), το Bats Out of Hell (1993) και τοHigh Lonesome(1996).

Οταν μου ζητήθηκε να μεταφράσω την ανά χείρας συλλογή διηγημάτων με τον ευρηματικό τίτλο Ψεύτες του Νερού, ομολογώ ότι δεν γνώριζα τον συγγραφέα. Σύντομα, ωστόσο, η επαφή με τα διηγήματά του με γέμισε με δύο αντικρουόμενα αισθήματα: θαυμασμό για τις εκφραστικές του δυνατότητες και φόβο για τη δουλειά που με περίμενε στη συνέχεια. Η γλώσσα του ήταν μια εκδοχή της διαλέκτου του αμερικανικού Νότου που δεν είχα ξανασυναντήσει ως τότε: απόλυτα προσωπική, μια ιδιόλεκτος σχεδόν γεμάτη νοητικά και εκφραστικά άλματα, με σπασμένο συντακτικό και ατελείωτα φραστικά ζιγκ ζαγκ, έμοιαζε σαν μια επαρχιώτικη αργκό με σπαράγματα λόγιου ύφους και όλα αυτά ποτισμένα στην ευδιάκριτη αποδιάρθρωση που φέρνει η μέθη ή ακόμα κι ένα επερχόμενο ισχαιμικό επεισόδιο. Καθώς το ένα παράλογο κεφάλαιο ακολουθούσε το επόμενο ακόμα πιο σουρεαλιστικό απόσπασμα, βρισκόμουν μπροστά σε μια αναγνωστική απόλαυση που ψυχανεμιζόμουν ότι αναπόφευκτα θα την ακολουθούσε ένα μεταφραστικό Βατερλώ. Σήμερα, ενώ διατηρώ ακόμα την αδιάψευστη μνήμη της πρώτης, δεν είμαι καθόλου σίγουρος ότι απέφυγα εντελώς τις συμπληγάδες του δεύτερου. Ελπίζω εντούτοις η διαφαινόμενη ήττα μου να διατηρεί κάποια στοιχεία της ευγενούς μου πρόθεσης, καθώς και της προσπάθειας που κατέβαλα.

Κάπου διάβασα ότι ο Χάνα θυμίζει το διεστραμμένο παιδί που θα γεννιόταν από το σμίξιμο του Ουίλιαμ Φόκνερ με τον Τσαρλς Μπουκόφσκι. Η αποστροφή αυτή δεν απέχει πάρα πολύ απ’ την πραγματικότητα, τόσο επειδή το ύφος του Χάνα συνδυάζει την οργιαστική τοιχογραφία του πρώτου με τον βιτριολικό κυνισμό του δεύτερου, όσο και επειδή διαθέτει το προσόν ότι, όπως συμβαίνει συνήθως με τις ιλιγγιώδεις γενικεύσεις, εμπεριέχει και συμπυκνώνει ένα τεράστιο τμήμα της αμερικανικής λογοτεχνίας του εικοστού αιώνα, κυρίως της νότιας και δυτικής ακτής των ΗΠΑ (και όχι τόσο εκείνης των μεγάλων πόλεων της ανατολικής ακτής), που βρίσκεται χωνεμένο δημιουργικά μέσα στη γραφή του. Ο Χάνα λοιπόν περιλαμβάνει στο έργο του αυτούσια ψήγματα συγγραφέων του Νότου όπως η Κάρσον ΜακΚάλερς, η Φλάνερι Ο’Κόνορ και η Σίρλεϊ Τζάκσον, εκπροσώπων του λεγόμενου «Southern Gothic» δηλαδή, αλλά εξίσου και ακόμα περισσότερο τον κόσμο της αντικουλτούρας των 60s, τον κόσμο των χίπηδων, των περιθωριακών και των πειραματιστών με τις ουσίες, από το γκόνζο παραλήρημα του Χάντερ Σ. Τόμσον έως την άγρια τάση φυγής, κατακερματισμού και περιπλάνησης του Σαμ Σέπαρντ και του Ουίλιαμ Μπάροουζ, μέχρι την απαισιοδοξία και τον αλκοολικό μηδενισμό του Ρέιμοντ Κάρβερ.

Με τους τελευταίους αυτούς συγγραφείς είναι που μοιράζεται στην ουσία ο Χάνα το κοσμοείδωλο της γραφής του, αφού, σε αντίθεση με τους παλιότερους νότιους δημιουργούς, στα έργα των οποίων περνούν από μπροστά μας οι μπαρόκ εικόνες μιας αριστοκρατικής παρακμής, απ’ την πολιτεία Γιοκναπατόφα του Φόκνερ ως τις στοιχειωμένες επαύλεις της Τζάκσον και της Ουέλτι, εκείνος μιλάει, όχι για τους ξεπεσμένους πατρίκιους, αλλά για τους εκ γενετής και εξ ιδιοσυγκρασίας πληβείους – για τα λεγόμενα «λευκά σκουπίδια» των μαγκρόβιων βαλτοτόπων, για τους βετεράνους του Βιετνάμ και του Πολέμου του Κόλπου, για τους γέρους, ερασιτέχνες ψαράδες με τα ένοχα μυστικά, τους αμετανόητους ρατσιστές και συμπαθούντες της Κου Κλουξ Κλαν, για τους μηχανόβιους και τα ανήλικα αλητάκια δίχως μέλλον, που στήνουν αιματηρά παιχνίδια στις παρυφές των παραγκουπόλεων, αλλά και για τους ξεπεσμένους καθηγητές μικρομεσαίων πανεπιστημίων, τους υπαλλήλους και τις απελπισμένες συζύγους τους, που, μέσα στην ατελείωτη ανία τους, αφήνονται να οδηγηθούν στην ανυπαρξία για ένα ιπποδρομιακό στοίχημα ή ένα ακόμα ουίσκι. Είναι επίσης ένας συγγραφέας που αγαπάει βαθιά την ποπ κουλτούρα, τις γρήγορες ταινίες β’ διαλογής και τα ροκ τραγούδια, έχοντας επιπλέον κάτι από τη λατρεία της λαϊκής Αμερικής για την ταχύτητα και την τεχνολογία των αυτοκινήτων, των μοτοσικλετών, ακόμα και των μαχητικών τζετ και των ελικοπτέρων. Πολλά από τα διηγήματά του θα λέγαμε μυρίζουν «λάδι μηχανής», ενώ ακόμα και οι πιο σαρακοφαγωμένοι βετεράνοι που παρελαύνουν από τις σελίδες του, όσο «losers» κι αν είναι, διατηρούν ίχνη απ’ την ιπποτική «λεβεντιά» του παρελθόντος τους, όταν δάμαζαν ετούτες τις θρυλικές αμερικανικές μηχανές, με τη μορφή μιας Κάντιλακ, μιας Χάρλεϊ ή κι ενός αεριωθούμενου F-14.

Γράφει για τον Μπάρι Χάνα στο πολύ εύστοχο κριτικό σημείωμά του ο Κωστής Καλογρούλης: «Αν προσπαθήσω να αποκωδικοποιήσω τον κόσμο του Μπάρι Χάνα, τουλάχιστον όπως εγώ τον αντιλαμβάνομαι, είναι ένας κόσμος στον οποίο κυριαρχεί η έννοια της αποτυχίας. Οι χαρακτήρες των διηγημάτων του έρχονται αντιμέτωποι και προσπαθούν να συμβιβαστούν με πολλές και διαφορετικές διαστάσεις της αποτυχίας. Κατά τη γνώμη μου, αυτό έχει να κάνει και με την κληρονομιά του αμερικανικού Νότου… Κι αυτό διότι η ήττα στον Εμφύλιο αλλά και η ακόλουθη τραγική κληρονομιά φυλετικών προκαταλήψεων τον εικοστό αιώνα σηματοδότησαν όχι απλώς μια δευτερεύουσα και περιφερειακή πλέον θέση στη σύγχρονη ιστορία των ΗΠΑ, όχι απλώς ένα χρεοκοπημένο οικονομικό σύστημα που είχε αγνοήσει τη Βιομηχανική Επανάσταση, αλλά και ένα έκπτωτο και συλλογικά καταδικασμένο ηθικό σύστημα αξιών. Αυτό είναι κάτι που κουβαλάει κάθε σκεπτόμενος Αμερικανός με καταγωγή από τον Νότο, ασχέτως των προσωπικών του απόψεων ή της οικογενειακής του ιστορίας – είναι αναπόφευκτο τμήμα της πολιτισμικής του ταυτότητας, μαζί βεβαίως με αρκετά άλλα καλά».

Ενστικτα και πάθη

Το δικό μου, προσωπικά αγαπημένο διήγημα από τα πολλά που περιέχονται σε τούτη τη γενναιόδωρη συγκεντρωτική έκδοση του έργου του, τιτλοφορείται σε άψογα γαλλικά Scandale d’ Estime. Αφορά την πολύπλοκη και κάπως ανάρμοστη σχέση ανάμεσα σε έναν σχεδόν τριαντάρη, ντιλετάντη μεταπτυχιακό φοιτητή και έναν νεαρό μαθητή Λυκείου στον αμερικανικό Νότο της δεκαετίας του ’50, με τον πρώτο να δίνει μαθήματα γούστου, τέχνης και καλαισθησίας στον ελαφρώς αφελή και ανόητο έφηβο, επαναλαμβάνοντας διαρκώς την ανάγκη ο άνθρωπος να αφήνεται στα ένστικτά του, ζώντας τη ζωή του «αυθεντικά» και «με πάθος», ακόμα και οδηγούμενος στο σκάνδαλο, ώστε να αποτινάξει το επίχρισμα της επαρχιώτικης ασφάλειας που καλύπτει τα πάντα – πιθανότατα απηχώντας τα κύματα του υπαρξιστικού ρεύματος που σάρωνε τους τότε κύκλους των διανοουμένων και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Καθώς το διήγημα οδηγείται στην κορύφωσή του, ο ανεπίδεκτος μαθήσεως νεαρός μεγαλώνει, δοκιμάζεται ποικιλοτρόπως και τελικά καταλήγει να επιβεβαιώσει το θεωρητικό μάθημα του πρώην μέντορά του, οδηγούμενος αναπόδραστα και στο σκάνδαλο και σε μια ζωή επιδεινούμενης κατάπτωσης. Οταν οι δυο τους ξανασυναντιούνται, χρόνια μετά, ο μεν ένας έχει ζήσει σχεδόν συμβατικά, έχοντας να αφηγηθεί μονάχα μικροπεριπέτειες στο φόντο ενός κατά τα άλλα απόλυτα κομφορμιστικού βίου, ο δε δεύτερος ζει κατ’ ουσίαν στο κοινωνικό περιθώριο, πληρώνοντας το οντολογικό αντίτιμο μιας ζωής βιωμένης στην κόψη του ξυραφιού. Είναι μια ιστορία που μιλάει για το ίδιο το κόστος της αφήγησης και για το πόσο επικίνδυνα μπορούν να γίνουν τα λόγια όταν παίρνονται στα σοβαρά – ακόμα και ερήμην όσων τα ξεστομίζουν, όπως συμβαίνει συχνότατα.

Ο Χάνα, με τη ζωή και το έργο του, απέδειξε κι ο ίδιος ότι δεν έγραφε «κούφια λόγια» – έζησε και έγραψε πάντα στην κόψη, στην κόψη της γλώσσας, της έκφρασης, των αισθημάτων, στην κόψη της ίδιας του της ζωής. Ισως αυτό να το πλήρωσε και με την πρόωρη έξοδό του απ’ τον επίγειο κόσμο. Το έργο ωστόσο που άφησε πίσω του μοιάζει με ένα εντυπωσιακό διαμαντένιο γλυπτό γεμάτο προεξοχές, ιλιγγιώδεις γωνίες και αιχμές που μπορούν να μας πληγώσουν στο ανυποψίαστο άγγιγμα· είναι κάτι πρωτόγνωρο, άγριο, ατίθασο, δυσερμήνευτο, μα και παράξενα οικείο. Ας περιπλανηθούμε λοιπόν με προσοχή στην επιφάνειά του, σίγουροι ότι, αν μη τι άλλο, ακόμα κι αν δεν είμαστε απόλυτα ασφαλείς, τουλάχιστον αποκλείεται να βαρεθούμε. Αυτό και μόνο είναι, νομίζω, αρκετό.

Το κείμενο αποτελεί επεξεργασμένη μορφή της παρουσίασης του Ν. Μάντη για την αμερικανική λογοτεχνία στην πρόσφατη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης

{1BSYG}Μπάρι Χάνα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ψεύτες του νερού{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Νίκος Μάντης{CR}Εκδ. Καστανιώτης, {LF}σελ. 445 {3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ