ΝΤΕΖΑΒΟΥ

Δεν ξέρω πόσο δυσάρεστη ή και τρομακτική μπορεί να είναι για κάποιους η αίσθηση του «ντεζαβού» (déjà vu), όμως αν παρουσιαζόταν μπροστά μου εκείνο το παροιμιώδες τζίνι που πραγματοποιεί ευχές, η δική μου θα ήταν να έχω χιλιάδες τέτοια: να θυμάμαι δηλαδή συνεχώς πως πολλά απ’ αυτά που βλέπω, ακούω, ζω, τα έχω ξαναζήσει. Ξαναδεί και ξανακούσει. Και μάλιστα, η ευχή μου δεν θα ήταν μόνο για μένα αλλά για όλους μας. Να έχουμε όλοι την επίγνωση ότι για τόσα και τόσα που γίνονται γύρω μας κάτι θα ‘πρεπε να ξέρουμε παραπάνω: γιατί υπήρξε μια στιγμή που το ξέραμε, και είπαμε στον εαυτό μας «αυτό, μην το ξεχάσω» – και μετά το ξεχάσαμε. Πόσο ευεργετικό θα ήταν, σκέφτομαι, αν πραγματικά θησαυρίζαμε τις γνώσεις που αποκτήσαμε από τις εμπειρίες μας και που όμως μετά, με κάποιον τρόπο, αφήσαμε να κυλήσουν μέσα από τα δάχτυλά μας σαν σκόνη. Πόσο χρήσιμο θα ήταν να είχαμε σαν μια έκτη αίσθηση (πιο οξυμμένη και σε διαρκή επαγρύπνηση) ώστε να χτυπάει μέσα μας ο συναγερμός που λέει: Πρόσεχε, το ξέρεις αυτό· μην προσποιείσαι ότι το ακούς για πρώτη φορά, μην προσποιείσαι ότι εντυπωσιάζεσαι και ότι δεν έχεις ιδέα από πού έρχεται και (κυρίως) πού το πάει.

Α, το σκέφτομαι πολλές φορές: στα θέματα της Τέχνης, για παράδειγμα. Μα γιατί χειροκροτούμε με τέτοιον ενθουσιασμό μέσα σε κατάμεστα θέατρα έργα που προσπαθούν να ψελλίσουν όσα έχουν ξαναειπωθεί τόσο πολλές φορές τόσο πολύ καλύτερα; Γιατί επαινούμε βιβλία που δεν είναι παρά χλιαρό αναμάσημα και εικόνες που δεν είναι παρά θαμπή αντανάκλαση αριστουργημάτων που κάποτε έκαναν τον εσωτερικό μας άξονα να μετακινηθεί; Γιατί μένουμε έκθαμβοι, σαν να μας αποκαλύπτουν τώρα ανείπωτες αλήθειες, αυτά τα φτωχά αντίγραφα πολύτιμων πρωτοτύπων που θέλουμε-δεν-θέλουμε κουβαλάμε βαθιά μέσα μας; Είναι τέτοια η ανάγκη μας να είναι το παρόν μας ολόφρεσκο και σπαρταριστό, να είναι όλα καινούργια και πρωτότυπα;

Και φυσικά, για την Τέχνη μπορούμε να συζητάμε πίνοντας το κρασί μας. Υπάρχουν όμως και άλλα «ντεζαβού» πιο επικίνδυνα, που αγνοούμε σφυρίζοντας ανέμελους αγέρωχους σκοπούς έως ότου οι συζητήσεις δεν έχουν πια κανένα νόημα. Υπάρχει ας πούμε το πρόσωπο του Πούτιν που χαμογελά (αυτό το χαμόγελο…) εξηγώντας γιατί η «ειδική στρατιωτική αποστολή» στην Ουκρανία θα απαλλάξει τον κόσμο από επικίνδυνα ζιζάνια – το έχουμε ξαναδεί αυτό το πρόσωπο. Υπήρχε, τις προηγούμενες εβδομάδες, η ατάραχα γαλήνια έκφραση του Ερντογάν ενώ παράλληλα οι δημοσκοπήσεις έδειχναν την επικείμενη ήττα του. Μα τι ήξερε εκείνος που δεν μπορούσαμε να ξέρουμε κι εμείς;

Οι συλλογικές μας μνήμες δεν είναι πάντα «η Ιστορία». Είμαστε εμείς – μέσα της. «Οι άνθρωποι είναι παγιδευμένοι στην Ιστορία και η Ιστορία είναι παγιδευμένη μέσα τους» έγραψε ο αμερικανός συγγραφέας James Baldwin. Καθένας από εμάς κουβαλά το παρελθόν, το επικίνδυνο και το πολύτιμο. Κρύβουμε εντός μας κοιτάσματα γνώσης ανεκμετάλλευτης, λίγο από τεμπελιά, λίγο από την ανάγκη μας για ένα παρόν πιο έξυπνο, πιο γενναίο, πιο υποψιασμένο. Πιο καινούργιο. Να ξεκινά η κάθε μέρα μας, η κάθε ζωή μας, ολοκάθαρη κι άσπιλη από παλιούς λεκέδες: ναι, tabula rasa. Ομως το καθαρό κι άσπιλο που δεν έμαθε τίποτα, δεν θυμάται τίποτα, το αέναα έκπληκτο σήμερα  (μα πώς έγινε το Μπρέξιτ; Μα πώς βγήκε ο Τραμπ; Μα πώς μπορεί να ξαναβγεί ο Τραμπ;) είναι και αφελές και ανυποψίαστο. Και τελικά, ανυπεράσπιστο.