Αφιέρωμα: Το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα

Στην ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του Οκτωβρίου 2022, όπου κρίνεται η συμμόρφωση της Τουρκίας με τα κριτήρια ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ενωση, εκτιμάται ότι η Τουρκία δεν έχει κάνει σημαντικά βήματα αναφορικά με τους κανόνες και τις αξίες μιας ευρωπαϊκής χώρας. «Κατά την περίοδο αναφοράς», τονίζεται, «η τουρκική κυβέρνηση δεν έχει αντιστρέψει την αρνητική τάση σε σχέση με τη μεταρρύθμιση, παρά την επανειλημμένη δέσμευσή της για ένταξη στην ΕΕ. Η ΕΕ έχει σοβαρές ανησυχίες για τη συνεχιζόμενη επιδείνωση της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ενώ  η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης δεν έχει αντιμετωπιστεί».

Η κριτική αυτή δεν είναι αυθαίρετη, αλλά συγκεκριμενοποιείται με παραδείγματα στα οποία αναφέρεται με λεπτομέρειες πώς έχει διολισθήσει αισθητά η λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Για παράδειγμα, αναφέρεται ότι το υπάρχον προεδρικό σύστημα έχει συμβάλει ουσιαστικά στην οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας, καθώς βασικές συστάσεις από το Συμβούλιο της Ευρώπης και τα όργανά του, όπως αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ), δεν έχουν αντιμετωπιστεί ή εφαρμοστεί. Η Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας συνεχίζει να μη διαθέτει τα απαραίτητα μέσα να ελέγχει την κυβέρνηση, εν μέρει εξαιτίας του μη αποτελεσματικού διαχωρισμού μεταξύ των εξουσιών (εκτελεστική, νομοθετική, και δικαστική). Ως εκ τούτου, η κατάσταση στη Νοτιοανατολική Τουρκία παραμένει ανησυχητική, καθώς το νόμιμο δικαίωμα και ευθύνη της κυβέρνησης να καταπολεμήσει την τρομοκρατία χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για τη συστηματική παραβίαση του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επίσης, ο ζωτικός χώρος της κοινωνίας των πολιτών εξακολουθεί να συρρικνώνεται, ο πολιτικός έλεγχος των δυνάμεων ασφαλείας δεν έχει παγιωθεί και ο δημοκρατικός έλεγχος της εκτελεστικής εξουσίας εξακολουθεί να περιορίζεται στις εκλογές.

Ταυτόχρονα, παρατηρείται από το 2016 σοβαρή οπισθοδρόμηση στην ομαλή και ανεξάρτητη λειτουργία της Δικαιοσύνης με άσκηση πιέσεων σε δικαστές και εισαγγελείς και μη τήρηση διεθνών και ευρωπαϊκών προτύπων από το δικαστικό σώμα, καθώς και άρνηση εφαρμογής αποφάσεων του ΕΔΔΑ. Οι πιο κραυγαλέες περιπτώσεις είναι αυτές του φιλάνθρωπου και ακτιβιστή Οσμάν Καβάλα και του φυσικού ηγέτη του φιλοκουρδικού κόμματος (HDP) Σελαχατίν Ντεμιρτάς, για τους οποίους το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει εκδώσει αποφάσεις απελευθέρωσής τους το 2019 και το 2020 αντιστοίχως και η Τουρκία αρνείται να τις εφαρμόσει.

Επίσης ένας μεγάλος αριθμός δημοσιογράφων, συγγραφέων, δικηγόρων, ακαδημαϊκών και υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων  αντιμετωπίζουν καταδίκες ή δίκες εξαιτίας της υποτιθέμενης υποστήριξης της τρομοκρατίας.  Σοβαρά προβλήματα υπάρχουν και στην ελευθερία του Τύπου. Με βάση την τελευταία έκθεση των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα (RSF), η Τουρκία βρίσκεται στην 165η θέση από τις 180 της κατάταξης, έχοντας υποχωρήσει από την 149η θέση που κατείχε το 2022. Το 2005 είχε καταταχθεί στην 98η θέση. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 69 δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι στα μέσα ενημέρωσης βρίσκονται στη φυλακή, είτε εκτίοντας ποινή είτε εν αναμονή της δίκης τους.

Σύμφωνα επίσης με την ετήσια έκθεση του State Department για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Τουρκία, «κατόπιν της απόπειρας πραξικοπήματος του 2016, οι Αρχές έχουν απολύσει ή αναστείλει την εργασία δεκάδων χιλιάδων δημοσίων υπαλλήλων και κρατικών υπαλλήλων, συμπεριλαμβανομένων άνω των 60.000 αστυνομικών και στρατιωτικών και άνω των 4.000 δικαστών και εισαγγελέων, συνέλαβαν ή φυλάκισαν περισσότερους από 95.000 πολίτες και έκλεισαν περισσότερες από 1.500 Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις για λόγους που σχετίζονται με την τρομοκρατία, κυρίως για υποτιθέμενους δεσμούς με το κίνημα του κληρικού Φετουλάχ Γκιουλέν, τον οποίο η κυβέρνηση κατηγόρησε ως εγκέφαλο της απόπειρας πραξικοπήματος του 2016».

Η τουρκική κυβέρνηση αντικρούει τις καταγγελίες αναφέροντας ότι η Τουρκία είναι επί του παρόντος συμβαλλόμενο μέρος σε 121 από τις 225 συμβάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης (ΣτΕ) και έχει υπογράψει άλλες 31 συμβάσεις. Σύμφωνα με το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών, η Τουρκία  κατατάσσεται στη 15η θέση μεταξύ 47 χωρών του ΣτΕ ως προς τις Συμβάσεις και τα πρωτόκολλα στα οποία είναι συμβαλλόμενο μέρος. Για την υπόθεση Καβάλα, υποστηρίζει ότι η Τουρκία συμμορφώθηκε με την απόφαση του ΕΔΔΑ και πως η κράτησή του οφείλεται σε άλλη εν εξελίξει δικαστική διαδικασία. Κατηγορεί μάλιστα την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης για παρέμβαση στη συνεχιζόμενη ανεξάρτητη δικαστική διαδικασία της Τουρκίας και για παραβίαση της αρχής του σεβασμού της δικαστικής διαδικασίας. Η Τουρκία επίσης επικαλείται την ασφάλεια της χώρας και της περιοχής για να δικαιολογήσει «τον αγώνα κατά των τρομοκρατικών οργανώσεων, ιδιαίτερα των PKK/PYD/YPG, FETO, DAESH και DHKP-C», όπως αναφέρει συχνά, υποστηρίζοντας ότι αυτός «ο αγώνας συνεχίζεται αποφασιστικά στο πλαίσιο του σεβασμού του διεθνούς δικαίου και των ανθρωπίνων  δικαιωμάτων».

Στο εκλογικό της μανιφέστο, πάντως, η αντιπολίτευση – επικαλούμενη την ιδιότητα της Τουρκίας ως ιδρυτικού μέλους του Συμβουλίου της Ευρώπης – δηλώνει ξεκάθαρα ότι εφόσον αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας θα συμμορφωθεί προς τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ όπως απαιτείται από το Σύνταγμα της χώρας. Η αντιπολίτευση δίνει επίσης ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη ανεξάρτητης Δικαιοσύνης και τη σωστή λειτουργία του κράτους δικαίου.