Αφιέρωμα: Ο Τύπος και τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης

Το 90% των μέσων ενημέρωσης στην Τουρκία πρόσκειται στην κυβέρνηση και μόνο το 10% στην αντιπολίτευση. Η κυβέρνηση Ερντογάν άρχισε να θέτει υπό τον έλεγχό της τα μέσα ενημέρωσης το 2008 όταν η εφημερίδα Σαμπάχ (Sabah) κατασχέθηκε αρχικά λόγω χρεών και στη συνέχεια πωλήθηκε στην εταιρεία Çalık Holdıng με επικεφαλής τον γαμπρό του Ταγίπ Ερντογάν, Μπεράτ Αλμπαϊράκ (Berat Albayrak). To 2011 ακολούθησε η πώληση από το Όμιλο Doğan (μεγιστάνας των μίντια στην Τουρκία) και της Μιλιέτ (Milliyet) και της (Βατάν) Vatan στον Όμιλο Demirören (προσκείμενο στην κυβέρνηση) έναντι σχεδόν 74 εκατομμυρίων δολαρίων.

Το 2013, όταν οι σχέσεις του κινήματος Γκιουλέν με τον Ταγίπ Ερντογάν διερράγησαν, η εφημερίδα Ζαμάν (Zaman) του κινήματος Γκιουλέν χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον  όρο «pool media» (havuz medya) για τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης επειδή το κυβερνών κόμμα εισέπραξε χρήματα από συγκεκριμένους επιχειρηματίες και δημιούργησε δεξαμενή χρημάτων για τη μεταγραφή μέσων ενημέρωσης. Υποστηρίχθηκε ότι η κυβέρνηση είχε εισπράξει 20 εκατομμύρια δολάρια για μεταβιβάσεις μέσων ενημέρωσης. Η χρήση του όρου «pool media» είχε προκαλέσει την αντίδραση των φιλοκυβερνητικών μέσων Sabah – ATV που προσέφυγαν στο δικαστήριο. Το δικαστήριο ωστόσο αποφάσισε ότι δεν είναι έγκλημα να αποκαλούνται τα μέσα ενημέρωσης «pool media».

Ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες πωλήσεις εφημερίδων που έγιναν εκείνη την περίοδο. Το 2018 η εφημερίδα Χουριέτ, μαζί με την εφημερίδα Posta και τα  τηλεοπτικά κανάλια CNN Türk και Kanal D του ομίλου Ντογάν (Doğan), ο οποίος δεν άντεξε τις πιέσεις, πουλήθηκαν  επίσης στον Όμιλο Ντεμίρορεν (Demirören).

Από τότε τα μέσα ενημέρωσης άρχισαν να περνάνε σιγά σιγά όλο και περισσότερο υπό τον έλεγχο της κυβέρνησης και να περιορίζεται η ελευθερία του Τύπου. Με βάση την έκθεση για την ελευθερία του Τύπου το 2022 που συντάχθηκε από τους Δημοσιογράφους Χωρίς Σύνορα (RSF), η Τουρκία βρίσκεται στην 149η θέση από τις 180 της κατάταξης. Φαίνεται να ανέβηκε ωστόσο 4 θέσεις, καθώς το 2021 βρισκόταν στην 153η θέση. Το 2005 είχε καταταγεί στην 98η θέση. Σύμφωνα με την Έκθεση για την Ελευθερία του Τύπου 2021 – 2022 που συνέταξε η Ένωση Δημοσιογράφων της Τουρκίας (TGS), 26 δημοσιογράφοι στην Τουρκία βρίσκονται στη φυλακή για τις δημοσιογραφικές τους δραστηριότητες.

Ωστόσο η θέση της τουρκικής κυβέρνησης είναι πως δεν πρόκειται για δημοσιογράφους αλλά για τρομοκράτες. Κατατάσσονται στην κατηγορία των κούρδων τρομοκρατών, των γκιουλενιστών τρομοκρατών και των ακροαριστερών τρομοκρατών.

Στις 28 Ιουλίου 2016, 13 μέρες μετά την απόπειρα του πραξικοπήματος, με το δεύτερο διάταγμα για την έκτακτη κατάσταση που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, έκλεισαν 3 πρακτορεία ειδήσεων, 16 τηλεοπτικοί σταθμοί, 23 ραδιοσταθμοί, 45 εφημερίδες, 15 περιοδικά, 29 εκδοτικοί οίκοι και κανάλια που συνδέονται με την FETO (κίνημα γκιουλενιστών).

Ακολουθούν στοιχεία για την κυκλοφορία των εθνικής εμβέλειας εφημερίδων του Τουρκικού Ιδρύματος Καταχωρήσεων Τύπου (Basın İlan Kurumu) όπως διαβιβάστηκαν από τον συνδρομητικό πάροχο υπηρεσιών αποδελτίωσης  Medya Takip Merkezi, στις 28 Δεκεμβρίου 2022: Ωστόσο πιστεύεται ευρέως ότι οι αριθμοί κυκλοφορίας διογκώνονται, για παράδειγμα με τη δωρεάν διανομή, για να ενισχυθούν τα έσοδα από την ιδιωτική και τη δημόσια διαφήμιση.

Ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης

Ενώ η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ως πηγής ειδήσεων είναι 51% παγκοσμίως, το ποσοστό αυτό έχει μετρηθεί ως 73% στην Τουρκία (2016). Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ένωσης Δημοσιογράφων της Τουρκίας, η συνολική κυκλοφορία των έντυπων εφημερίδων έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία 30 χρόνια. Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με τα στοιχεία της Τουρκικής Στατιστικής Υπηρεσίας (TUIK),  το ποσοστό ανάγνωσης ειδήσεων στο Διαδίκτυο αυξάνεται.

Τα κορυφαία πρακτορεία ειδήσεων της Τουρκίας άρχισαν επίσης να δραστηριοποιούνται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. To ειδησεογραφικό πρακτορείο Αναντολού (Anadolu) έγινε το πρώτο πρακτορείο με τους περισσότερους ακόλουθους μεταξύ των εθνικών πρακτορείων ειδήσεων που λειτουργούν στο Twitter (3,6 εκατ.) και το δεύτερο πρακτορείο με τους περισσότερους ακολούθους στο Instagram (1,4 εκατ.).

Μεγάλη επιρροή διά των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν και οι τούρκοι πολιτικοί, όπως φαίνεται και στον πίνακα της διπλανής σελίδας για το Twitter, το Facebook και το Instagram.

Το γεγονός ότι οι κύριοι οργανισμοί μέσων ενημέρωσης στην Τουρκία έπεσαν στα χέρια κύκλων προσκείμενων στο κυβερνών κόμμα οδήγησε στον αποκλεισμό δημοσιογράφων από τα μίντια. Μερικοί από αυτούς άρχισαν να εργάζονται ανεξάρτητα ως δημοσιογράφοι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Για παράδειγμα, ο δημοσιογράφος Cüneyt Özdemir έχει κανάλι στο YouTube με 1.480.000 εγγεγραμμένους, ενώ το κανάλι YouTube «Medyascope» του δημοσιογράφου Rüşen Çakır έχει 305.000 εγγεγραμμένους.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιούνται στην Τουρκία περισσότερο από οπουδήποτε αλλού. Το 93,2% χρησιμοποιεί το WhatsApp, το 92,5% χρησιμοποιεί το Instagram και το 78,1% το Facebook.

Στην προσπάθειά της η τουρκική κυβέρνηση να ελέγξει και το Διαδίκτυο προχώρησε στη θέσπιση νόμου ο οποίος πέρασε από την τουρκική εθνοσυνέλευση. O κανονισμός 40 σημείων για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που ονομάζεται «Νόμος για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης», ο οποίος τέθηκε σε ισχύ μετά τη δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 18 Οκτωβρίου 2022, προκάλεσε μεγάλες αντιδράσεις στην αντιπολίτευση η οποία τον αποκαλεί «Νόμο λογοκρισίας». Από τα 40 άρθρα του, το πιο πολυσυζητημένο είναι το άρθρο 29, με βάση το οποίο πληροφορίες «αντίθετες προς την αλήθεια» για θέματα εθνικής και διεθνούς ασφάλειας, δημόσιας τάξης και υγείας, με σκοπό την πρόκληση «δημόσιας ανησυχίας, φόβου και πανικού», τιμωρούνται με φυλάκιση από 1 έως 3 χρόνια.

Σύμφωνα με την επικεφαλής του Συνδικάτου Προστασίας Δημοσιογράφων (TGS)  Άγκυρας, Σιμπέλ Χουρτάς (Sibel Hürtaş), «ο νόμος για τη λογοκρισία άρχισε να εφαρμόζεται κατά τη διάρκεια της κρίσης των σεισμών» και «υπήρχε μεγάλος κίνδυνος για τους δημοσιογράφους κατά την συλλογή πληροφοριών». Σύμφωνα επίσης με στοιχεία της Επιτροπής Προστασίας των Δημοσιογράφων (CPJ), 4 δημοσιογράφοι οι οποίοι κάλυπταν τις σεισμόπληκτες περιοχές συνελήφθησαν και ξεκίνησε έρευνα εναντίον δύο ρεπόρτερ και ενός σχολιαστή. Επιπλέον έξι δημοσιογράφοι δέχτηκαν προειδοποιήσεις και παρεμποδίστηκε η εργασία τους.