Μοναρχία, ένας κατάφωρα αναχρονιστικός θεσμός

Η μοναρχία – όχι μόνο στη βρετανική εκδοχή της – είναι, εν έτει 2023 και μελλοντικά, ένας κατάφωρα αναχρονιστικός θεσμός. Πολλώ δε μάλλον η κληρονομική μοναρχία. Μάλιστα, η βρετανική εκδοχή της περιέχει έναν ιδιαίτερο αναχρονισμό ο οποίος είναι μοναδικός και, ευτυχώς για εμάς τους οπαδούς της μη βασιλευόμενης δημοκρατίας, εκτέθηκε (σχεδόν) σε κοινή θέα κατά το τελετουργικό της στέψης του Σαββάτου 6 Μαΐου 2023. Είναι ο εξής: στο επίκεντρο της δίωρης τελετής στο Αβαείο του Ουέστμινστερ βρισκόταν το χρίσμα του νέου βασιλιά το οποίο έγινε πίσω από παραπέτασμα από τον αρχιεπίσκοπο του Κάντερμπερι. Ο τελευταίος χρησιμοποίησε ένα ειδικό λάδι που ονομάζεται «χρίσμα», καθώς, ετυμολογικά, το αρχαιοελληνικό «Χριστός» σημαίνει τον «αρσενικού γένους κεχρισμένο». Στόχος αυτού του κομβικού, καθοριστικού στοιχείου της τελετουργίας είναι να τοποθετηθεί ο βασιλιάς όσο πιο κοντά στο πρόσωπο του Χριστού είναι ανθρωπίνως δυνατό. Με την αρχική του σημασία, σχεδιάστηκε για να απονέμει στον νέο μονάρχη το δικαίωμα των βασιλιάδων (και των βασιλισσών) να κυβερνούν ελέω Θεού. Ενα δικαίωμα που πίστευαν και εφάρμοζαν μέχρι το 1649, όταν ο τελευταίος πιστός του, ο Κάρολος Α’, αποκεφαλίστηκε από μια ρεπουμπλικανική επανάσταση.

Επομένως, μετά την Παλινόρθωση του 1660, το στοιχείο του χρίσματος στις στέψεις συνιστά αναχρονισμό και, μάλιστα, φαύλο (για τους Ρεπουμπλικανούς). Για δύο λόγους: πρώτον, κάτι που οι περισσότεροι άνθρωποι πιθανώς δεν αντιλαμβάνονται είναι ότι ο Κάρολος το περασμένο Σάββατο στέφθηκε – και είναι – Υπέρτατος Κυβερνήτης της (καθιερωμένης) Εκκλησίας της Αγγλίας, που ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1530 από τον Ερρίκο Η’ μετά την απόσχιση από τη Ρώμη. Συγκεκριμένα, στέφθηκε επικεφαλής ενός μόνο κλάδου της παγκόσμιας προτεσταντικής κοινότητας με τρόπο διχαστικό – και, δυνητικά, επικίνδυνα διχαστικό -, καθώς τοποθετείται κατά των υπόλοιπων χριστιανικών δογμάτων, ειδικά του ρωμαιοκαθολικού, και όλων των άλλων μη χριστιανικών, μη μονοθεϊστικών θρησκειών.

Δεύτερον, το καίριας σημασίας στοιχείο της θρησκείας, το οποίο χαρακτηρίζει τον αρχηγό του κράτους του Ηνωμένου Βασιλείου, συμβάλλει περαιτέρω στην παραβίαση της θεμελιώδους δημοκρατικής αρχής (κατά ειρωνικό τρόπο, η επινόησή της πιστώνεται συχνά στη Βρετανία) της διάκρισης των εξουσιών: της νομοθετικής, της εκτελεστικής και της δικαστικής. Το Ηνωμένο Βασίλειο δεν είναι φυσικά το μοναδικό κράτος που την παραβιάζει: αναμφίβολα, οι ΗΠΑ το κάνουν με πολύ πιο επιζήμιο τρόπο. Το νόημα της διάκρισης αυτής είναι η υποχρέωση της λογοδοσίας και η θεσμοθέτηση μηχανισμών ελέγχου που θα καθιστούσαν τη γνήσια, ενεργή μοναρχία αδύνατη. Αλλά πού υπάρχει εδώ η υποχρέωση λογοδοσίας του βρετανού μονάρχη; Ναι, ο μονάρχης έχει ελάχιστες εξουσίες: το «βασιλικό προνόμιο», όπως λέγεται κατ’ ευφημισμόν. Ωστόσο, κανένα νομοσχέδιο δεν γίνεται νόμος χωρίς την υπογραφή του και στο άγραφο Σύνταγμα του Ηνωμένου Βασιλείου δεν υπάρχει, πιστεύω, επίσημος τρόπος ώστε η Βουλή να εξαναγκάσει τον μονάρχη να την υπακούσει.

Αυτές είναι οι – ηθικές και δημοκρατικές – αντιρρήσεις μου απέναντι στη βρετανική εκδοχή της μοναρχίας. Τι συμβαίνει στην πράξη; Πόσο καλά λειτουργεί το μεικτό δημοκρατικό σύστημα της κυβέρνησης λαϊκής βούλησης του Ηνωμένου Βασιλείου, γνωστό ως «Στέμμα στη Βουλή»; Είναι χειρότερο – και πόσο – από οποιοδήποτε ρεπουμπλικανικό σύστημα με αρχηγό κράτους; Οι υποθέσεις είναι πάντα προβληματικές, και σε αυτή την περίπτωση το ζήτημα περιπλέκεται περαιτέρω από το γεγονός ότι σήμερα δεν υπάρχει μοναρχικό καθεστώς με αρχηγό κράτους ακριβώς όπως το βρετανικό. Επίσης, σε οποιαδήποτε εξίσωση πρέπει να συνυπολογιστεί η κουλτούρα, εκτός από τα επίσημα θεσμικά δικαιώματα και προνόμια. Ο Ηρόδοτος είχε πει – υποτιμητικά – ότι οι Αιγύπτιοι δεν ήταν ικανοί να τα βγάλουν πέρα χωρίς βασιλιάδες. Ισως αυτό να ισχύει και για το Ηνωμένο Βασίλειο. Σκεφτείτε όλους αυτούς τους φορείς (Βασιλική Εταιρεία, Βασιλική Λέσχη Αυτοκινήτου κ.λπ.) που θα έπρεπε να αλλάξουν το όνομά τους και πιθανώς το λογότυπό τους.

Ετσι, το καλύτερο που μπορώ να προσφέρω – ως καλύτερη, δημοκρατική εναλλακτική λύση – προς αντικατάσταση του σημερινού καθεστώτος του Ηνωμένου Βασιλείου είναι το καθεστώς της Ιρλανδίας, υπενθυμίζοντας ότι για περισσότερα από εκατό χρόνια (1800-1922) οι 32 κομητείες της διοικούνταν απευθείας από το Ουέστμινστερ. Ως εκ τούτου, το σημερινό ανεξάρτητο ιρλανδικό κράτος των 26 κομητειών έχει πολλά κοινά, ιστορικά και πολιτιστικά, με το Ηνωμένο Βασίλειο. Στην Ιρλανδία, ο πρόεδρος (αρχηγός κράτους) εκλέγεται από τον λαό. Ναι, οι υποψήφιοι μπορεί να είναι πρώην πολιτικοί και να έχουν κομματική υποστήριξη, ωστόσο δεν εκλέγονται για να είναι κομματικοί πρόεδροι, αλλά για να είναι αυστηρά υπεράνω της πολιτικής και ουδέτεροι.

Η Προεδρία της Ελλάδας μου φαίνεται ότι έχει κάποια κοινά με αυτήν της Ιρλανδίας, αλλά δεν γνωρίζω αρκετά για αυτή για να είμαι σίγουρος. Αντιθέτως, στην Ιρλανδία έζησα και δίδαξα από το 1973 έως το 1978 και γνώριζα προσωπικά την πρώτη γυναίκα πρόεδρο, την πρώην γερουσιαστή Μέρι Ρόμπινσον, που ήταν συνάδελφός μου στο Trinity College Dublin.

Ο Πολ Κάρτλετζ είναι ομότιμος καθηγητής Ελληνικού Πολιτισμού στην έδρα Α.Γ. Λεβέντης του Πανεπιστημίου Κέιμπριτζ. Στο παρόν άρθρο εκφράζει προσωπικές απόψεις