Οι 1.803.724 που λείπουν

Στις τελευταίες εκλογές, το 2019, μετρήθηκαν στην κάλπη κάτι περισσότερο από πέντε εκατομμύρια επτακόσιες χιλιάδες ψηφοδέλτια. Αυτός, πάνω – κάτω, ήταν και ο αριθμός των ψηφοφόρων που είχαν πάρει μέρος στις σημαδιακές εκλογές του 1981, τις εκλογές της Αλλαγής, πριν από τέσσερις δεκαετίες. Μόνο που τότε ο απογεγραμμένος πληθυσμός της χώρας ήταν κατά ένα εκατομμύριο λιγότερος. Και δικαίωμα ψήφου είχαν όσοι είχαν συμπληρώσει το 21^ο έτος.

Από τις πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης κι ύστερα, η τάση ήταν σταθερή: από τη μία εκλογική αναμέτρηση στην επόμενη, οι συμμετέχοντες ήταν όλο και περισσότεροι. Το εκλογικό σώμα διευρυνόταν διαρκώς. Και έφθασε στην υψηλότερη τιμή του το 2004. Είχαμε ψηφίσει τότε κάτι παραπάνω από 7,5 εκατομμύρια πολίτες. Στις επόμενες, το 2007 – παρότι δεν υπήρχε στην ατμόσφαιρα η ανέμελη ευφορία της χρονιάς του Ευρωπαϊκού και των Ολυμπιακών, αντίθετα οι κάλπες στήθηκαν στη σκιά του πένθους για τους 84 νεκρούς των μεγάλων πυρκαγιών του Αυγούστου -, η συμμετοχή στις εκλογές ήταν ελάχιστα, κατά μερικές χιλιάδες ψηφοφόρους, μικρότερη. Από εκεί και πέρα, όμως, αρχίζει να φυλλορροεί. Ηπια στην αρχή. Ραγδαία από μια στιγμή κι ύστερα.

Το 2009, στις τελευταίες εκλογές της δικομματικής κανονικότητας, στα εκλογικά τμήματα εμφανίστηκαν μισό εκατομμύριο λιγότεροι απ’ ό,τι το 2004. Τον Μάιο του 2012 έλειπε μισό εκατομμύριο επιπλέον. Και η μείωση συνεχίστηκε σταθερά, φθάνοντας στο, έως σήμερα, αρνητικό ρεκόρ χαμηλής συμμετοχής στις δεύτερες εκλογές του 2015. Τον Ιούλιο του 2019, στις εκλογές συμμετείχαν σχεδόν δύο εκατομμύρια λιγότεροι απ’ ό,τι στις εκλογές του 2004. Για την ακρίβεια, 1.803.724. Δηλαδή το 23,8% του εκλογικού σώματος του 2004 (με μεγάλη δόση αυθαιρεσίας: το τρίτο μεγαλύτερο «κόμμα» εκείνων των εκλογών) χάθηκε από το ενεργό εκλογικό σώμα. Αν προβάλουμε αυτόν τον αριθμό, το 1.803.724, στα αποτελέσματα ας πούμε των εκλογών του Σεπτεμβρίου 2012, είναι ελάχιστα μικρότερος από τον συνολικό αριθμό ψήφων που πήρε ο τότε νικητής των εκλογών και κατά 300.000 μεγαλύτερος από τον αριθμό των ψήφων που πήρε η τότε αξιωματική αντιπολίτευση!

Οι αριθμοί μπορούν, βέβαια, να σχετικοποιηθούν με διάφορες παραμέτρους ή να εξηγηθούν με διάφορους τρόπους: κάποιοι, και μάλιστα νεότεροι, έφυγαν από τη χώρα στα χρόνια της μεγάλης εξόδου και η μικροκομματική μικροψυχία κάνει ως σήμερα ό,τι μπορεί για να τους εξαιρέσει για πάντα από το ενεργό εκλογικό σώμα, να τους εμποδίσει να μετέχουν στις εκλογές. Η βιολογική ανανέωση του εκλογικού σώματος, προφανώς, δεν συμβαδίζει με μια ανανέωση του ενδιαφέροντος για τα δημόσια πράγματα. Η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς είναι θηριώδης – χάνεται εύκολα (το απέδειξαν οι πρώτες μετά τα Τέμπη μετρήσεις) και κερδίζεται δύσκολα. Και, προφανώς, μια διαδικασία «απομάγευσης» της πολιτικής και των κομμάτων, που κάποτε προικίζονταν στη συλλογική μας φαντασία με μυθικές δυνάμεις, εξελίσσεται εδώ και πολλά χρόνια, η σχεδόν καθολική, κάποτε, ταύτιση των πολιτών με τα κόμματα έχει προ πολλού καταλυθεί, οι συναισθηματικοί δεσμοί των πολιτών με τα πρόσωπα των ηγετών έχουν ξεφτίσει.

Μεγάλη συζήτηση. Ανύπαρκτη συζήτηση. Οι συνήθεις αναλύσεις προσπερνούν τα δεδομένα της συμμετοχής και της αποχής ως ασήμαντα, αφού δεν έχουν καμία επίπτωση στην έκβαση των εκλογών. Οποιος δεν ψηφίζει, δεν μετράει. Τον νικητή τον ορίζουν όσοι συμμετέχουν. Οποιος απέχει, βγαίνει από το οπτικό πεδίο της πολιτικής.

Αν η πολιτική είναι μόνον ένα παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, μια μάχη για την εξουσία (και τα λάφυρά της), τότε, ναι, ο μόνος αριθμός που μετράει είναι ο αριθμός των ψήφων που παίρνει ο νικητής. Ο αριθμός όσων απέχουν είναι δίχως σημασία. Μα αν η πολιτική είναι κάτι περισσότερο από κατάκτηση και διαχείριση εξουσίας, αν η πολιτική έχει ακόμη κάποια σχέση με διαμόρφωση, εκπροσώπηση, αντιπαράθεση και σύνθεση ιδεών και συμφερόντων, τότε ίσως οι αριθμοί της συμμετοχής και της αποχής να είναι σημαντικότεροι από τους αριθμούς στους οποίους αποτυπώνονται το βράδυ των εκλογών οι συσχετισμοί δύναμης των κομμάτων, οι νικητές και οι ηττημένοι. Αν η φθίνουσα συμμετοχή καθρεφτίζει πράγματι μια μειούμενη νομιμοποίηση του πολιτικού συστήματος, της δημοκρατίας της ίδιας, θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως ένα ισχυρό σήμα κινδύνου.

Ενα ανάλογο σήμα κινδύνου δίνει και η πολυσυζητημένη (αλλά για τους λάθος λόγους) ψήφος των νέων. Με βάση τα στοιχεία του exit poll του 2019, η συμμετοχή των νέων στις εκλογές ήταν ακόμη μικρότερη από ό,τι των μεγαλύτερων ηλικιών. Και η ψήφος τους είχε διαφορετικά χαρακτηριστικά. Οι κάτω των 34 ετών εμφανίζονταν πολύ λιγότερο ταυτισμένοι με το κόμμα που ψήφισαν από ό,τι οι μεγαλύτεροι (43% ταύτιση για τους 17-24, 69% ταύτιση για τους 55 και άνω). Και, φυσικά, ψηφίζουν εντελώς διαφορετικά (στις ηλικίες 17-24 ο ΣΥΡΙΖΑ πήρε 38% και η ΝΔ 30%, στις ηλικίες 55+ η εικόνα αντιστρέφεται: 43% ΝΔ και 31% ΣΥΡΙΖΑ). Αυτό το ηλικιακό ρήγμα αντιμετωπίζεται συνήθως ως παράγοντας για τη διαμόρφωση της επικοινωνιακής στρατηγικής του ενός ή του άλλου κόμματος. Οχι ως συνολικό πρόβλημα διαίρεσης σε δύο κόσμους, που επικοινωνούν όλο και λιγότερο, όλο και δυσκολότερα μεταξύ τους και κάνουν το δημοκρατικό παιχνίδι όλο και πιο δυσλειτουργικό.

Οι συζητήσεις περί κρίσης της φιλελεύθερης δημοκρατίας ανθούν στον δυτικό κόσμο, καιρό τώρα. Θα ήταν καλό να αρχίζαμε να εισάγουμε την προβληματική τους και στον τρέχοντα δημόσιο λόγο – και στον προεκλογικό λόγο. Και να προσέχουμε λίγο περισσότερο τους περιφρονημένους αριθμούς της συμμετοχής. Εκείνους τους 1.803.724 που λείπουν.