Ιστορία μέσα από μυθιστόρημα

Υπάρχουν πολλοί τρόποι να μάθουμε Ιστορία (αν φυσικά θέλουμε), αλλά όχι πολλοί για να το κάνουμε με απόλαυση. Το μυθιστόρημα είναι ένας απ’ αυτούς. Ισως γιατί υπάρχει μεταξύ τους έρωτας μεγάλος.

Κατ’ αρχάς γιατί πυρήνας του μυθιστορήματος είναι το μυστήριο της ανθρώπινης ύπαρξης, που βρίσκεται και στον πυρήνα της Ιστορίας. Κι έπειτα γιατί η Ιστορία είναι υλικό οικοδομικό (χτίζει έθνη, ιδεολογίες, ταυτότητες, διεκδικήσεις), υλικό εύφλεκτο, ικανό ν’ ανάψει κάθε είδους συγκίνηση (πατριωτισμό, φανατισμό, μισαλλοδοξία, απαντοχή, ελπίδα), και υλικό θρεπτικό γιατί μπορεί να διατηρήσει ζωντανό και ρωμαλέο όποιο συναίσθημα μας βολεύει κατά καιρούς καλύτερα (οργή, υπερηφάνεια, αγανάκτηση, αυτοδικαίωση). Είναι επίσης υλικό εύπλαστο: παίρνει το σχήμα (το περιεχόμενο, τη φωνή, την ερμηνεία) του κουβά με τον οποίο την τραβάμε από το πηγάδι του χρόνου. Και όλα αυτά είναι, κατ’ εξοχήν, και το μυθιστόρημα.

Βέβαια, η Ιστορία είναι πρωτίστως επιστήμη. Και οι επιστήμες, όπως ξέρουμε, δεν πολυσυμπαθούν ασάφειες κι αοριστίες, για να μη μιλήσουμε για φαντασίες. Ο ιστορικός μελετά επιβεβαιωμένα γεγονότα και αντλεί συμπεράσματα. Ομως δεν είμαστε απλώς το αποτέλεσμα κάποιας αιτίας, είμαστε ένα σύνολο ασαφών βιωμάτων. Οσο καλά κι αν κάνει ο ιστορικός τη δουλειά του, θα δυσκολευτεί (ή δεν θα ασχοληθεί) να δείξει πώς συνυπάρχουν, κάθε ιστορική στιγμή, πολλαπλοί καθορισμοί κι αποτελέσματα που μπερδεύουν. Είμαστε πλασμένοι από ετερόκλητα υλικά, κι αυτά είναι που φτιάχνουν το οπλοστάσιο της λογοτεχνίας. «Η Ιστορία είναι το καρφί όπου κρέμονται τα μυθιστορήματά μου», έλεγε ο Αλέξανδρος Δουμάς.

Η σχέση Ιστορίας και λογοτεχνίας λοιπόν δεν αφορά όρια αλλά γέφυρες μεταξύ τους. Εκεί όπου συναντώνται. Και συναντώνται στο παρόν. Γιατί το μυθιστόρημα βρίσκεται πάντα στο παρόν και η Ιστορία προδίδει πάντα τον τρόπο που εξετάζουμε και ερμηνεύουμε το παρελθόν σήμερα. Με τα δικά μας σημερινά μάτια, αφτιά, λόγια, κριτήρια, επιδιώξεις, απόψεις, φόβους, συμφέροντα. «Οι εποχές χαρακτηρίζονται όχι από τα μέσα με τα οποία λύνουν τα προβλήματα αλλά από τον τρόπο με τον οποίο τα θέτουν», έγραψε ο Κ. Θ. Δημαράς. Διακόσια χρόνια ύστερα από μια θεμελιακή Εξέγερση, για την οποία οι περισσότεροι ακόμα γνωρίζουμε ελάχιστα, τι ζητάμε σήμερα από την Ιστορία να μας πει; Και (το πραγματικό ερώτημα), ποιοι είμαστε εμείς σήμερα που ρωτάμε;

Ο Ρομπέρ Ντεμπισί, ήρωας της «Κραυγής Ελευθερίας», διαπερνά φέτες τόπων και χρόνων της Ιστορίας. Στη Γαλλία όπου γεννιέται, η ζωή του κλυδωνίζεται από τις σεισμικές δονήσεις της Επανάστασης και της ανόδου και πτώσης του Ναπολέοντα. Ζει τις αγωνίες και τους κινδύνους μιας μετεπαναστατικής ειρήνης κι ενός πολέμου που την υπερασπίζεται και την απειλεί· παράλληλα, όπως απαιτεί η συνθήκη του μυθιστορήματος, γνωρίζει τα μυστήρια του έρωτα. Και μετά, σαν τις ράγες ενός τρένου με προορισμό κάποιο πεπρωμένο, τα γεγονότα τον φέρνουν σ’ αυτή τη γωνιά των Βαλκανίων όπου συμβαίνουν περίεργα κι αλλοπρόσαλλα πράγματα – κι έτσι ο Ρομπέρ των αρχών του 19ου αιώνα συναντιέται με εμάς των αρχών του 21ου. «Η Ελλάδα δεν είναι Γαλλία, αγαπητέ μου», του λέει ένας σοφότερος γνώστης της κατάστασης και ο Ρομπέρ σιγά σιγά ανακαλύπτει πόσο αληθινό είναι αυτό. Και πόσο συναρπαστικό.

Ανακαλύπτει, κι εμείς μαζί του, πώς οι επαναστάτες έγιναν επαναστάτες. Πατά δηλαδή στη γραμμή εκκίνησης την οποία αγνοούμε αρκετά, καθώς συνήθως «μπαίνουμε» στην Επανάσταση όπως μπαίνεις σε ένα κινηματογραφικό σετ ήδη στημένο, με τους πρωταγωνιστές και τους κομπάρσους ακλόνητους στις θέσεις και απόψεις τους. Ο Ράπανος όμως εξετάζει τις κρυφές πτυχές που υπήρχαν προτού ξεδιπλωθούν τα λάβαρα, κι έτσι γνωρίζουμε τα πρόσωπα, πηγαίνουμε στις πόλεις, κοντοστεκόμαστε στις ημερομηνίες και βλέπουμε πώς χτίζονται σταδιακά οι ιδέες και επιδιώξεις.

Συμπάθειες και αντιπάθειες

Μου έκαναν εντύπωση οι εξαιρετικά αιμοβόρες πολεμικές περιγραφές (στην παράδοση, τολμώ να πω, της «Ιλιάδας»): ο πόλεμος δεν είναι εφέ και βεστιάριο, είναι σάρκες και αίμα και κόκαλα. Με αιφνιδίασε ο χαρακτήρας της «τρελο-Αννας»: που δεν είναι η ξεκούραση του πολεμιστή, η ευαίσθητη πλευρά της πλοκής, το απαραίτητο διάλειμμα από τη βία, αλλά η ίδια η βία: η Αννα είναι εκείνη που κάνει τις χειρότερες θηριωδίες. Και με διασκέδασαν κάποιες συμπάθειες και αντιπάθειες του συγγραφέα: η επιφύλαξη ως προς τον Μαυροκορδάτο και τον Παπαφλέσσα, το ότι ο Κωλέττης «είναι ύπουλος και καιροσκόπος», ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης «εξαίρετος πολεμιστής και στρατηγός αλλά ανάξιος εμπιστοσύνης». Ο Ράπανος δεν φοβάται ούτε τις σκοτεινές πλευρές της Ιστορίας ούτε τις σκιερές γωνίες των χαρακτήρων του. Από το βιβλίο του δεν ξεπηδούν μόνον ιαχές δόξας και γενναιότητας αλλά και ψίθυροι αμφιβολίας, δισταγμού, φόβου, φιλοδοξιών, συνωμοσιών. Ηχοι, δηλαδή, ανθρώπινοι. «Ρομπέρ, ακόμα δεν έχεις μάθει ότι οι περισσότεροι συμπατριώτες μας θα πούλαγαν και τη μάνα τους για την εξουσία και το χρήμα!», λέει ο Πλαπούτας. Κι ούτε παρακάμπτονται οι σκοτεινές σελίδες του εμφυλίου: έτσι το αφήγημα υπηρετεί και την Ιστορία που απαιτεί την αλήθεια, και το μυθιστόρημα που, όταν οι ήρωές του παραείναι αγγελικά πλασμένοι, βυθίζεται στα πιο βαθιά χασμουρητά.

Και μέσα στα πολλά περίεργα κι αλλοπρόσαλλα που ζει ο Ρομπέρ είναι κι αυτό που πιστεύω ότι δεν έχει εξηγηθεί αρκετά: η γοητεία, συχνά μοιραία, που ασκεί η Ελλάδα στους ξένους. Η πλοκή το ξεδιπλώνει· σταδιακά ο γάλλος ήρωας ρίχνει άγκυρα στο άγονο χώμα, υφαίνει δεσμούς με τους τραχείς, άγαρμπους (για να το πούμε ευγενικά) κατοίκους και τελικά επιλέγει να υιοθετηθεί από τον τόπο.

Ο Ράπανος έχει ερευνήσει και μελετήσει πολύ, αυτό φαίνεται. Σηκώνει τα μανίκια και βουτάει θαρραλέα στην περιπέτεια της γραφής ακολουθώντας τους κανόνες της Ιστορίας και της μυθιστοριογραφίας, που δεν είναι κοινοί και δεν είναι εύκολοι. Κι ούτε είναι εύκολη η σύζευξή τους. Αλλά, αν γίνει σωστά, είναι ένας ιδανικός γάμος, από έρωτα. Ερωτα στον οποίο, υποψιάζομαι, ο Γρηγόρης Ράπανος έχει παραδοθεί.

Προσαρμογή της ομιλίας που έγινε στην παρουσίαση του βιβλίου, στις 29/3/2023.