Θεσμικές παρεκβάσεις, δημοκρατικές προκλήσεις

Η παραίτηση του αντιπροέδρου του Αρείου Πάγου βάζει (προσωρινά;) τέλος σε μια θεσμικά βλαπτική αναζωπύρωση, αφού έλαβε χώρα κατά τον «δεύτερο γύρο» της προσπάθειας του «συνταγματικού τόξου» να μην επιτρέψει την επάνοδο στη Βουλή καταδικασμένων πρώην μελών της Χρυσής Αυγής. Το ότι χρειάστηκε «δεύτερος γύρος» σημαίνει ότι δεν άρκεσε η προ τριμήνου ψηφισθείσα ειδική νομοθετική ρύθμιση, κάτι που συνιστά πρόβλημα – νομοθέτησης αλλά και ουσίας. Ακόμα πιο σοβαρό είναι ότι, επ’ ευκαιρία της συμπληρωματικής ρύθμισης, ξέσπασε δημόσια αντιπαράθεση, μεταξύ ανώτατου δικαστή και κυβέρνησης, μεταξύ κομμάτων, μεταξύ του καταδικασμένου και φυλακισμένου προσώπου και του πολιτικού συστήματος. Ας ευχηθούμε να είναι το τελευταίο παράδειγμα αδυναμίας συμπόρευσης σε κάτι τόσο κεφαλαιώδες και, εν είδει αποχαιρετισμού, ας θυμηθούμε τι έγινε και δεν πρέπει να ξαναγίνει.

Κατά την αρχική νομοθετική πρωτοβουλία, η κυβέρνηση, γνωρίζοντας ότι κινείται στο όριο του συνταγματικού πλαισίου, χρησιμοποίησε μια έξυπνη μεθόδευση: τον αποκλεισμό κόμματος λόγω συμμετοχής προσώπου καταδικασμένου για σοβαρά πολιτειακής φύσης εγκλήματα. Αφού δεν μπορούσε να αποκλείσει το πρόσωπο (το Σύνταγμα απαιτεί αμετάκλητη καταδίκη), ο νομοθέτης ανήγαγε τη συμμετοχή του στις εκλογές σε κριτήριο της – συνταγματικής περιωπής – απαγόρευσης να παραβιάζονται βασικές αρχές, αλλά και η ίδια η λογική, του δημοκρατικού πολιτεύματος. Το πρόβλημα σε αυτό το στάδιο ήταν ότι η έξυπνη διάταξη δεν είχε την εξυπνότερη διατύπωση, ότι η δημόσια και η κομματική συζήτηση περιστράφηκαν κυρίως γύρω από την -βέβαιης, στα μάτια μου, αντισυνταγματικότητας – αναφορά στην ιδεολογία του κόμματος και ότι η διάταξη τελικά υπερψηφίστηκε χωρίς τη θετική ψήφο της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Κεντρικό, αλλά αναπόφευκτο, «αγκάθι» της πρώτης ρύθμισης (ήδη άρθρο 102 Ν. 5019/2023) ήταν η μεταφορά του βάρους – μεταφορικά και κυριολεκτικά – της κρίσης στο Α’ Τμήμα του Αρείου Πάγου (παρότι η αρχική πρόταση της κυβέρνησης έκανε λόγο για την Ολομέλεια).

Αφού «στην πραγματική ζωή» είχε μεσολαβήσει η εμφάνιση πρώην δικαστικού ως επικεφαλής υπό ίδρυση κόμματος, με πρόθεση «στέγασης» του πρωτόδικα καταδικασμένου «χρυσαυγίτη», ο δεύτερος γύρος είχε ως επίκεντρο τη σύνθεση του κρίνοντος Τμήματος. Προφανώς υπήρξαν «διαρροές» και φόβοι που ώθησαν την κυβέρνηση να νομοθετήσει εκ νέου, ακόμα πιο «πυροσβεστικά», αλλά όχι χωρίς να δικαιούται να το κάνει: τα «οργανωτικά των δικαστηρίων» ουδόλως κείνται εκτός νομοθετικής αρμοδιότητας, όπως αποδεικνύουν οι πολλές περιπτώσεις δημιουργίας, αναδιάταξης και καθορισμού σύνθεσης τμημάτων σε όλα τα ανώτατα δικαστήρια. Διαφωνώντας δημόσια με μια διάταξη όχι ακόμα ψηφισμένη και προοριζόμενη να αποτελέσει το πλαίσιο το οποίο θα καλούνταν να υπηρετήσει, ο Αντιπρόεδρος του Αρείου Πάγου υπέπεσε σε τριπλό θεσμικό ατόπημα: δημοσιοποίησης, άρα «πολιτικοποίησης», απόψεων περί δικαιοσύνης, θέσης του προσωπικού (γιατί πράγματι του αφαιρούνταν δυνατότητες) πάνω από το γενικό συμφέρον, εκ των έσω υπονόμευσης της αξιοπιστίας όποιας απόφασης επρόκειτο να ληφθεί. Η παραίτηση εκτόνωσε αλλά δεν έσβησε μια αμοιβαία καχυποψία που κάθε άλλο παρά ευνοεί μια πλατιάς νομιμοποίησης λύση. Την οποία δεν υπηρέτησε, εκ νέου, ούτε η αξιωματική αντιπολίτευση, προαναγγέλλοντας ότι δεν θα ψηφίσει μια, σε τελική ανάλυση, πιο «εγγυητική» ρύθμιση (κρίση 10 δικαστών αντί για 5) και επιμένοντας στον ατελέσφορο -συνταγματικά, αλλά και δημοκρατικά – «αποκλεισμό λόγω ιδεολογίας».

Από αύριο, η προσθήκη θα ψηφιστεί και η όλη διάταξη πρέπει να εφαρμοστεί. Ο δικαστής που διαφώνησε αποσύρθηκε, το κόμμα που διαφώνησε θα καταλάβει, ο αχός θα καταλαγιάσει. Αρα μπορούμε να στραφούμε πλέον στην πραγματική «μάχη»: δημοκρατία εναντίον των εχθρών της.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος