Τίποτα δεν είναι πιο ατιμωτικό

Την ιστορία του «Λευκού Ρόδου» μάς τη θυμίζει με τον μοναδικό του τρόπο ο Ιαν ΜακΓιούαν στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Lessons». Μια από τις ηρωίδες του μυθιστορήματός του, η Τζέιν, δούλευε το 1946 στο περιοδικό «Horizon» όταν άκουσε να μιλούν για μια οργάνωση φοιτητών και διανοουμένων που λίγα χρόνια νωρίτερα μοίραζαν μυστικά σε διάφορες γερμανικές πόλεις προκηρύξεις όπου κατήγγελλαν τα εγκλήματα του ναζιστικού καθεστώτος. Επεισε λοιπόν τον εκδότη του περιοδικού να τη στείλει στο Μόναχο για να βρει όσους είχαν επιζήσει από την οργάνωση αυτή και να ακούσει τις ιστορίες τους.

Εφτασε σε μια κατεστραμμένη πόλη, είχε όμως την τύχη να τη βοηθήσουν οι γραμματείς του Πανεπιστημίου, που της έδωσαν αντίγραφα των έξι προκηρύξεων. Με τρεμάμενα χέρια έπιασε την πρώτη, που γράφτηκε το καλοκαίρι του 1942, κι άρχισε να τη διαβάζει: «Τίποτα δεν είναι πιο ατιμωτικό για μια πολιτισμένη χώρα από το να επιτρέπει να “κυβερνάται” χωρίς αντίσταση από μια αδίστακτη κλίκα ηγετών που έχουν παραδοθεί σε σκοτεινά ένστικτα. Δεν είναι αλήθεια ότι κάθε έντιμος Γερμανός ντρέπεται αυτές τις ημέρες για την κυβέρνησή του; Ποιος από εμάς μπορεί να συλλάβει το μέγεθος της ντροπής που θα νιώσουμε εμείς και τα παιδιά μας όταν μια μέρα πέσει το πέπλο από τα μάτια μας και αντικρίσουμε στο φως της ημέρας τα πιο φρικτά εγκλήματα, εγκλήματα που απείρως ξεπερνούν κάθε ανθρώπινο μέτρο;».

Οι συντάκτες της προκήρυξης, νέοι 20 ή 25 ετών, ανέτρεχαν στον Γκαίτε, τον Σίλερ, τον Αριστοτέλη και τον Λάο Τσε, χαρακτήριζαν το Τρίτο Ράιχ «μια πνευματική φυλακή, έναν μηχανοποιημένο κρατικό μηχανισμό που ήλεγχαν εγκληματίες και μεθύστακες» και ζητούσαν από τον γερμανικό λαό να βγει από την αδράνειά του. Διαβάζοντας το κείμενο, η Τζέιν ένιωσε μια απέραντη ζεστασιά για τα αδέλφια Σολ και τους φίλους τους που, σχεδόν μόνοι σε όλη τη χώρα, ύψωσαν τις μικρές φωνές τους εναντίον μιας τυραννίας, στο όνομα όχι της πολιτικής αλλά του πολιτισμού.

Διαβάζοντας το κείμενο, αναρωτιόμαστε πόσο ατιμωτικό είναι για τη σημερινή Ρωσία να επιτρέπει να κυβερνάται χωρίς αντίσταση από μια αδίστακτη κλίκα ηγετών που έχουν παραδοθεί στα πιο σκοτεινά ένστικτα και πώς γίνεται να έχουν καταπνιγεί οι φωνές όλων των σύγχρονων ρώσων «Σολ». Πριν από την εισβολή στην Ουκρανία, έλεγε πρόσφατα στη «Libération» ο γνωστός αμερικανός ιστορικός Τίμοθι Σνάιντερ, «o Πούτιν δεν κυβερνούσε κινητοποιώντας τις μάζες, αλλά μάλλον ακινητοποιώντας τις. Δεν ήταν λοιπόν η ρωσική κοινωνία φασιστική, υπήρχαν απλώς φασίστες στους κόλπους του κράτους. Η διάκριση αυτή πλέον είναι θολή. Δεν βρισκόμαστε ακόμη στο στάδιο ενός προχωρημένου εκφασισμού ολόκληρης της ρωσικής κοινωνίας, μια πόρτα όμως έχει ανοίξει».

Στις τελευταίες παραγράφους της έκτης προκήρυξης, οι συντάκτες της απηύθυναν μια αγωνιώδη έκκληση στη γερμανική νεολαία να ξεσηκωθεί, να καταστρέψει τους καταπιεστές της και να συμβάλει στην ίδρυση μιας νέας Ευρώπης του πνεύματος. «Οι νεκροί του Στάλινγκραντ μας ικετεύουν να δράσουμε», τόνιζαν. «Ο λαός μας είναι έτοιμος να ξεσηκωθεί εναντίον της καθυπόταξης της Ευρώπης στον εθνικοσοσιαλισμό, σε μια εκστατική νέα ανακάλυψη ελευθερίας και τιμής». Η Τζέιν χρειάστηκε μισή ώρα για να συνέλθει. Και η αρχική της έξαψη έδωσε τη θέση της σε μια έντονη αυτοκριτική. Πόσο ασήμαντη τής φαινόταν η ζωή της! Το μόνο που είχε τολμήσει μέχρι τότε ήταν ένα παράνομο τσιγάρο στα δεκατέσσερά της πίσω από το γήπεδο του σχολείου. Δεν είχε ποτέ αντιταχθεί σε κανέναν, δεν είχε ποτέ κινδυνεύσει για μια αρχή, μια ιδέα. Και τώρα;

Πόσο ασήμαντη φαίνεται η ζωή μας μπροστά σ’ εκείνους που αντιστέκονται, σχεδόν 14 μήνες τώρα, σε μια βάρβαρη εισβολή! Πόσο τετριμμένη φαίνεται η δουλειά μας μπροστά σ’ εκείνη του Εβαν Γκέρσκοβιτς, του ανταποκριτή της «Wall Street Journal» που συνελήφθη την περασμένη εβδομάδα στην αγαπημένη του Ρωσία ενώ έκανε ρεπορτάζ για την εφημερίδα του, κατηγορήθηκε για κατασκοπεία και θα γνωρίσει τα σύγχρονα γκούλαγκ μέχρις ότου ανταλλαγεί με κάποιον ρώσο εγκληματία! «Τα δένδρα ανθίζουν τώρα στο Αμστερνταμ, όπως άνθιζαν τον μήνα που ο Εβαν κι εγώ περάσαμε στη Ρίγα πριν από τέσσερα χρόνια», έγραψε η αρχισυντάκτρια των «Moscow Times» Σαμάνθα Μπέρκχαντ, που δούλεψε μαζί του στην εφημερίδα την περίοδο 2019-2020 και δεν έκοψε ποτέ στη συνέχεια την επαφή μαζί του. «Δεν μπορώ να αντέξω τη δυσαρμονία ανάμεσα στη σημερινή μου ζωή, σε μια ειδυλλιακή πρωτεύουσα της δυτικής Ευρώπης, και τη ζωή του Εβαν στις φυλακές Λεφόρτοβο, όπου έγιναν πολλές από τις ωμότητες των μεγάλων σταλινικών διωγμών». Και τώρα;