Μπορούν οι δημοσιογράφοι να γίνουν ακτιβιστές;

Πρέπει οι δημοσιογράφοι να λένε και να γράφουν αυτό που σκέφτονται; Πρόσφατες αντιπαραθέσεις έχουν φέρει και πάλι στο προσκήνιο παλιά ερωτήματα σχετικά με την επαγγελματική δεοντολογία των δημοσιογράφων και τον πολιτικό τους ρόλο στη δημοκρατία.

Μια αγωγή περί δυσφήμησης αποκάλυψε πως – και πόσο συχνά – οι παρουσιαστές του Fox News είπαν ψέματα στους τηλεθεατές τους σχετικά με τους ισχυρισμούς ότι οι προεδρικές εκλογές του 2020 στις ΗΠΑ ήταν «κλεμμένες» και γι’ αυτό, όπως ισχυρίζεται ο Τραμπ, δεν εξελέγη και πάλι πρόεδρος. Το BBC έθεσε σε διαθεσιμότητα τον πρώην επιθετικό ποδοσφαίρου Γκάρι Λίνεκερ για tweets που επικρίνουν την πολιτική της βρετανικής κυβέρνησης για τους πρόσφυγες, θεωρώντας ότι παραβιάζει την παραδοσιακή δέσμευση του ραδιοτηλεοπτικού φορέα για αμεροληψία. Οι απανταχού δημοσιογράφοι συζητούν για το αν η έκφραση πολιτικής θέσης ξεπερνά  κάποια επικίνδυνη γραμμή προς τον «ακτιβισμό».

Ωστόσο, η συμβατική διάκριση μεταξύ «δημοσιογράφου» και «ακτιβιστή» είναι κακώς νοούμενη, διότι ποτέ δεν υπήρξε κάτι παθητικό στον ρόλο των δημοσιογράφων. Σε μια εποχή που οι απολυταρχικοί  ηγέτες εδραιώνουν την εξουσία τους επιτιθέμενοι στα «μέσα ενημέρωσης» (ή απορρίπτοντας κάθε κριτική αναφορά ως «ψεύτικες ειδήσεις»), όσοι αρνούνται να επικρίνουν μια τέτοια συμπεριφορά ουσιαστικά ανέχονται τον αυξανόμενο αυταρχισμό. Δεν υπάρχει τίποτα ουδέτερο στη σιωπή τους.

Οπως σωστά έχουν επισημάνει πολλοί κριτικοί των μέσων ενημέρωσης, η παραδοσιακή πρακτική της μηχανιστικής αναπαραγωγής «και των δύο πλευρών» μιας πολιτικής διαμάχης συχνά διαστρεβλώνει την πραγματικότητα. Ως εκ τούτου, ένας τίτλος του 2014 στο «The Atlantic» προειδοποιούσε: «Ναι, η πόλωση είναι ασύμμετρη – και οι συντηρητικοί είναι χειρότεροι». Εκτοτε, το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα καταλήφθηκε από οπαδούς του Τραμπ και έχει στραφεί εναντίον της ίδιας της δημοκρατίας. Η απεικόνιση μιας τέτοιας ασύμμετρης κατάστασης ως συμμετρικής δημιουργεί την εντύπωση της παραδοσιακής δημοσιογραφικής αντικειμενικότητας εις βάρος της αλήθειας.

Αντίθετα, ένας δημοσιογράφος που γίνεται αυτόκλητο μέλος της δημοκρατικής «αντίστασης» μπορεί να χάσει την αξιοπιστία του αν η αντίσταση αυτή μεταφραστεί σε μια συγκεκριμένη θέση σε θέματα όπως το κατάλληλο μέγεθος των επιδομάτων ανεργίας, τα οποία, αν και σημαντικά, δεν αποτελούν σχεδόν καθόλου τον πυρήνα της δημοκρατίας ως τέτοιας. Δεδομένου ότι οι δημοκρατίες θα έχουν πάντοτε μια σειρά από νόμιμες διαφωνίες που πρέπει να διαχειριστούν, η επένδυση κάθε ιστορίας με μια ατζέντα – είτε προοδευτική είτε συντηρητική – δεν οδηγεί μόνο σε στρεβλές αναφορές. Υποδηλώνει επίσης περιφρόνηση για τους συμπολίτες μας, τους οποίους προφανώς δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε ότι μπορούν να αποφασίσουν μόνοι τους. Δεν λείπουν οι γκρίνιες για τη μειωμένη «εμπιστοσύνη του κοινού στα μέσα ενημέρωσης», αλλά αυτή η σχέση είναι αμφίδρομη.

Η ουσία του σκανδάλου του Fox News δεν είναι ότι έδειξε πως το Fox είναι ανοιχτά κομματικό. Είναι ότι οι «αστέρες» και οι παραγωγοί του δικτύου γνώριζαν πως οι ισχυρισμοί περί «κλεμμένων» εκλογών ήταν ψευδείς και επέλεξαν να τους ενισχύσουν ούτως ή άλλως.

Βέβαια, όπως σημειώνει η Πάιπ Νόρις από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, η εμπιστοσύνη δεν είναι αγαθό από μόνη της. Αυτό που χρειάζεται μια δημοκρατία από τους πολίτες της είναι, λέει, σκεπτικιστική εμπιστοσύνη, βασισμένη σε αποδείξεις για την επάρκεια και την ακεραιότητα των θεσμών, όχι κυνική δυσπιστία ή ευπιστία.

Με την επαφή με το κοινό και τη διαφάνεια όσον αφορά την υποστήριξη και την ενημέρωση, οι οργανισμοί μέσων ενημέρωσης μπορούν να αυξήσουν την εμπιστοσύνη αποδεικνύοντας τη δική τους αξιοπιστία. Οι δημοσιογράφοι πρέπει να είναι αντικειμενικοί, δηλαδή να επιδιώκουν την ακρίβεια. Αλλά η υποστήριξη ενός σκοπού και η δημιουργία μιας κοινότητας για αυτόν δεν είναι το ίδιο πράγμα με την «προκατάληψη». Επιπλέον, όταν η προστασία της ελευθερίας του λόγου και του Τύπου δέχεται αδυσώπητη επίθεση από αυταρχικούς ηγέτες, η αρετή της αμεροληψίας μπορεί να γίνει βίτσιο.

Ο Γιαν-Βέρνερ Μιούλερ είναι καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον