Κραυγαλέο κενό: η σιωπή στις ύβρεις των πνευματικών ελίτ – Μέρος 2ο

Απομεσήμερο του 1948 και στο Στάδιο της Μόσχας, το διαβόητο Ολίμπικο, ο Χρουστσόφ καλεί τον πρόεδρο Στάλιν να παρακολουθήσει τον ποδοσφαιρικό αγώνα της Λοκομοτίβ, ομάδας των Μηχανοδηγών, με την ΤΣΣΚΑ, ομάδας του Στρατού. Το γήπεδο ασφυκτικά γεμάτο, η αστυνομία παντού και η ΚGΒ σε κάθε γωνιά, καθότι πρώτιστο καθήκον η προστασία του Πατερούλη… Ο φανατισμός στα κάγκελα, οι φωνές ουρανομήκεις, σπάγαν τύμπανα και το πάθος στο γήπεδο παραπέμπει στο φαινόμενο που χαρακτηρίζει τον Ρώσο μετά το τρίτο μπουκάλι βότκας. Δηλαδή, ένας Βεζούβιος που κόχλαζε το Ολίμπικο.

Αμίλητος ο Πατερούλης παρακολούθησε το παιχνίδι ως το τέλος. Ούτε το φρύδι του δεν κουνήθηκε… Στήλη άλατος και με αγωνία ο Μολότοφ και ο Νικίτα τον ρώτησαν ψιθυριστά πώς του φάνηκε… Η νομενκλατούρα της σοβιετικής πνευματικής ελίτ θεωρούσε το ποδόσφαιρο κοινωνικό απόβλητο. Αμαλρικ Αντρέι, Γιούρι Βλασόφ, Βασίλι Γκρόσμαν, Ανατόλι Καρπόφ, Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι, περιέγραφαν το ποδόσφαιρο σαν διάλογο με κλωτσιές, σαν πνευματική αφαλάτωση, σαν ψυχισμός κάτι ανάλογο με τη μέθη  και για όλους μαζί ήταν ένα ναρκωτικό για τον λαό.

Ο Πατερούλης όλα αυτά τα γνώριζε, αλλά στο παιχνίδι διάβαζε άλλα, λίαν επιθυμητά για την επιβίωση ενός καθεστώτος σιδερένιου ολοκληρωτισμού… Διάβασε πάθος, πίστη, λατρεία, σε ένα άθλημα, μακριά από αισθήματα που γεννά ένα θεατρικό έργο, μια χορευτική παράσταση, μια κινηματογραφική ταινία. Και κοιτώντας τους κατάματα τους απαντά διατακτικά: Σήμερα είδα 22 κοντοβράκια να κυνηγάνε μια μπάλα και εκατό χιλιάδες με παντελόνια να τους παρακολουθούν. Αύριο θέλω τους 100.000 με κοντοβράκια να κυνηγούν μπάλες.

Διάβασε ο Ατσαλένιος το ατσάλι, που κουβάλαγε στη φύση του το ποδόσφαιρο, κάτι που καμία ελίτ δεν μπορούσε να αποκωδικοποιήσει. Επιστροφή λοιπόν στο μοναδικό πόνημα του φιλόσοφου του σήμερα και απολογητή του ποδοσφαίρου, Εδουάρδο Γκαλεάνο «Το ποδόσφαιρο στη σκιά και στο φως». Μια σιδερένεια απάντηση στον κόσμο του φθόνου, στον κόσμο των πνευματικών ελίτ.

Το βιβλίο του Γκαλεάνο μας βοηθά να κατανοήσουμε τις πραγματικές ρίζες της μνησικακίας που εκφράζει πολύ συχνά η πλειονότητα των διανοούμενων, όταν μιλούν για το άθλημα αυτό, λησμονώντας τη «σωματική βάση της ζωής» και ότι ο αθλητισμός είναι ένας από τους τρόπους για να «βρίσκει κανείς τη φρεσκάδα του». Το εν λόγω είδος διανοούμενων ζει «στη σκιά των τιμών, μακριά απ’ τους θορύβους», και το αποτελούν όχι μόνον οι διάφοροι ιδεολόγοι, αλλά κι όλα εκείνα τα κομμάτια της νέας μεσαίας τάξης που, υπό διαφορετικές μορφές, αναλαμβάνουν την τεχνική, πολιτική και πολιτιστική επίβλεψη εντός του σύγχρονου καπιταλισμού και, ως εκ τούτου, ειδικεύονται στη διαχείριση συμβόλων και εικόνων – εξού και η «συναισθηματική τους ρηχότητα» -, που όμως συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση του «πνεύματος της εποχής».

Είναι χαρακτηριστικό πως αυτοί οι διανοούμενοι, η ελίτ των ψηφίων, συμβόλων και εικόνων, ουδέποτε δαιμονοποίησαν άλλα αθλήματα, που απαιτούν και αυτά αντίστοιχη σωματική προσπάθεια, όπως, π.χ., το τένις. Συνεπώς, για να εξηγήσουμε την αρνητική παραφορά που κυριεύει τον μέσο διανοούμενο κατά την επαφή του με το ποδόσφαιρο, δεν αρκεί η αναφορά στην ψυχολογικά αντισταθμιστική περιφρόνηση του ανθρώπινου σώματος. Θα πρέπει να υπάρχει βαθύτερη αιτία. Η λογικότερη και γι’ αυτό επικρατέστερη υπόθεση είναι ότι: αν οι διανοούμενοι μισούν μαζικά το ποδόσφαιρο, είναι επειδή τούτο αποτελεί το κατεξοχήν λαϊκό άθλημα.

Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για μια παλιά ιστορία. Ηδη από την εποχή του Πλάτωνα, ο πραγματικός, υπαρκτός λαός – που ο διανοούμενος αντιλαμβάνεται πάντοτε ως «βλάχους» και «μικροαστούς» – ανέκαθεν αποτελούσε πρόβλημα για τους δήθεν εργάτες της ιδέας. Αυτοί αντιλαμβάνονται την εργασία τους ως σκληρή κι αδυσώπητη μάχη ανάμεσα, από τη μια μεριά, στην Αλήθεια – ή, έστω, στις ορθές ιδέες – και, από την άλλη, στις ανεξάντλητες ψευδαισθήσεις του «χύδην λαού» και της «κοινής λογικής». Η σκεπτόμενη πρωτοπορία υποκρίνεται πως οι όροι αυτοί είναι απλά περιγραφικοί και δεν υπονοούν κάποια αρνητική κρίση. Στην πραγματικότητα όμως τους χρησιμοποιεί για να επιτεθεί στις αντιλήψεις και τις προτιμήσεις των λαϊκών τάξεων, θεωρώντας πως εμποδίζουν τις τελευταίες να προσεγγίσουν την αρετή ή να χειραφετηθούν.

Ετσι οι διανοούμενοι ανάγουν τον λαϊκισμό – ετικέτα που καλύπτει ευρύτατη γκάμα προϊόντων – σε προαιώνιο μεταφυσικό εχθρό τους στη διαρκή προσπάθεια διαφοροποίησής τους από τους καθημερινούς ανθρώπους, δηλαδή από την κοινή γνώμη που εξ ορισμού δεν σκέφτεται. Αλλά, ενώ για χάρη του τένις, του σκι και της ιππασίας κάνουν κάποιες παραχωρήσεις στην κριτική τους, στην περίπτωση του ποδοσφαίρου παραμένουν, αντιθέτως, άτεγκτοι.

Είναι σημαντικό να επισημάνουμε εδώ ότι μέχρι πρόσφατα ο όρος «λαϊκισμός» είχε έννοια θετική και χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει ορισμένα επαναστατικά κινήματα που ξεπήδησαν από τη ρωσική και αμερικανική παράδοση του δευτέρου μισού του 19ου αιώνα. Είναι κατά τα τελευταία μόνο χρόνια που η εφημερίδα «Le Monde» και άλλα έγκριτα έντυπα ξεκίνησαν με απόλυτο κυνισμό, να αποδίδουν στον εν λόγω όρο – στον οποίο τίποτε το μεμπτό δεν έχει να καταλογίσει κάποιος δημοκράτης – το μιαρό νόημα με το οποίο πλέον χρησιμοποιείται. Σκοπός ήταν να δαιμονοποιηθεί ως «φασιστική» κάθε ανησυχία και κάθε προβληματισμός του λαού σχετικά με τις αποφάσεις που τον αφορούν, τις οποίες, όμως, λαμβάνει ερήμην του η κυρίαρχη ολιγαρχία, μαζί με τους «ειδικούς» που τη συμβουλεύουν.

Σαφέστατα, ο ισχυρισμός του Νίτσε (στο Χαραυγή) ότι «η επιδίωξη για διάκριση εκ μέρους κάποιου είναι επιδίωξη για κατίσχυση επί του πλησίον, έστω κι αν πρόκειται για μια κατίσχυση έμμεση, την οποία μόνον αισθάνεται ή απλώς ονειρεύεται ο πρώτος» μάς βοηθά να αναλογιστούμε τη βούληση για δύναμη που ενδεχομένως αποτελεί κίνητρο όλων αυτών των διανοούμενων οι οποίοι έχουν κάνει επάγγελμά τους τον αντιλαϊκισμό, υπηρετώντας το σύστημα που τους μισθώνει.

n Διόρθωση: Στο πρώτο μέρος, εκ παραδρομής γράφτηκε 1904 αντί του σωστού 1901 και 444.000 αντί 114.000.