Με διαβατήριο το ψεύδος

Σήμερα τιμάται το ψεύδος. Λες και αποτελεί εξαίρεση στη ζωή μας. Αλλη μια βολική συνθήκη για να επιβιώσουμε μέσα σε ένα νέφος ιδεών και συναισθημάτων. Εχουμε συχνά συνειδητοποιήσει, μιλώντας και γράφοντας αυτή την πανάρχαια γλώσσα, πως διαθέτουμε απέναντι στην έννοια του ψεύδους τη λέξη ΑΛΗΘΕΙΑ, δηλαδή την έλλειψη λήθης, λησμονιάς. Ο,τι δεν είναι στην επικράτεια της αμνησίας και διαρκεί και συνεχίζει να μας εκφράζει, αυτό ονομάζουμε έλλειψη λησμονιάς. Αρα και το ψεύδος, οι ψευδείς εντυπώσεις. Μόνο ένας λαός που για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου φιλοσόφησε μπορούσε να διατυπώσει αυτό τον υπαρξιακό τραγέλαφο, ό,τι δεν είναι ψεύδος είναι μια απουσία λησμονιάς.

Γι’ αυτό δεν μας εκπλήσσει πως σε αυτή τη γλώσσα αυτός ο λαός διατύπωσε τη θεωρία πως κάθε γνώση, κάθε εντύπωση είναι ανάμνηση. Αυτός ο παρήγορος μύθος ότι κάποτε, αφού είχαμε αντικρύσει μια πραγματικότητα, την οποία λησμονήσαμε και χρειάζεται αγώνας και επιμονή να την ξαναθυμηθούμε. Κι αυτό είναι η ζωή του καθενός. Εναγώνια προσπάθεια να ανασύρουμε από το πλαγκτόν της αμνησίας ράκη αισθημάτων, ιδεών, εικόνων που κολυμπάνε στον ωκεανό της λησμονιάς. Αυτή ήταν η εξαίσια προσφορά στην παγκόσμια γνώση του αρχαίου ελληνικού στοχασμού. Κάποτε ο άνθρωπος ζούσε σε έναν παραδείσιο τόπο από όπου ξέπεσε, βουτήχτηκε στη λησμονιά και έκτοτε πασχίζει να ξαναθυμηθεί ό,τι είχε χαρεί, γευτεί, ακούσει, δει, οσφρανθεί.

Ο Πλάτων στις εξαίσιες σελίδες της «Πολιτείας» του μας πλούτισε με την εικόνα ενός ανθρώπου που είναι καταδικασμένος να ζει στο βάθος μιας σπηλιάς, ένα βαθύ πηγάδι και να θυμάται σε αυτό το βάθος του σκιές, ώσπου τολμά να γυρίσει την πλάτη σε αυτή την ψευδαίσθηση, να αρχίσει να σκαρφαλώνει προς την είσοδο του σπηλαίου και, όταν φτάσει, εκεί να διαπιστώσει πως ο ήλιος, στο βάθος του τοπίου, λούζει με τις ακτίνες του το τοπίο και τους ζωντανούς, φυτά, ζώα και ανθρώπους και οι σκιές τους ήταν ό,τι ο έγκλειστος στο σπήλαιο έβλεπε και προβάλλονταν στην «οθόνη» του βάθους. Ετσι η γνώση της πραγματικότητας των όντων και της ύπαρξής τους έγινε μάθημα του ανθρώπου, να απαλλαγεί από τη λήθη, τη λησμονιά και να αναζητήσει το όντως ον, ό,τι πραγματικά υπάρχει. Και αυτό είναι που οι αρχαίοι Ελληνες ονόμασαν Παιδεία και το δώρισαν στην ανθρωπότητα κτήμα ες αεί.

Σήμερα, όμως, εορτάζουμε το ψεύδος και συντηρούμε την αντίληψη πως είναι μια συμπεριφορά που έχει πλέον τινάξει τα πέταλα! Ενα από τα ζωτικότερα ψεύδη. Γιατί το μέγιστο ψέμα είναι συγκάλυψη ή, αν θέλετε, και η ψευδαίσθηση πως τιμάμε κάθε χρόνο την Πρωταπριλιά την αποδημία των ψευδών από τον ανθρώπινο βίο. Και αυτή είναι η μέγιστη ψευτιά, ότι το ψεύδος απέδρασε από τη ζωή του ανθρώπου. Κάντε, όμως, μια επίσκεψη στα γεγονότα που μας περιβάλλουν. Ψάξτε να βρείτε μια περιοχή της οικουμένης, όπου να έχει πραγματική, ουσιαστική λειτουργία η κατάσταση που ονομάζεται ΕΙΡΗΝΗ. Ειρήνη στην πολιτική ζωή, στην κοινωνική, την ατομική, την πνευματική και την ψυχική. Ακόμη και από τα όνειρα απουσιάζει, αφού κυριαρχούνται από εφιάλτες.

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης μας άφησε ως κληρονομιά την εμπειρία του: «Σα να ‘χαν ποτέ τελειωμό τα πάθια κι οι καϋμοί του κόσμου»! Πόλεμος μεταξύ λαών, πόλεμος μεταξύ κοινωνικών τάξεων, πόλεμος ιδεών, πόλεμος εντυπώσεων, πόλεμος αισθημάτων, πόλεμος με τον καιρό, τις αρρώστιες, τους θεσμούς, τα ήθη, το παρελθόν, το παρόν, το άγνωστο. Ο Ηράκλειτος γράφει «πατήρ πάντων, ο πόλεμος», εκφράζει την πορεία του δίποδος ζώου. Η ειρήνη πάντα ήταν είτε ψευδαίσθηση, είτε απάτη και παγίδα, είτε λογοτεχνικό τέχνασμα.

Στις αριστοφανικές κωμωδίες, στο φινάλε, παρίσταται η Ειρήνη δαφνοστεφής, ενώ στα εδώλια του θεάτρου και εκτός θεάτρου οργιάζουν μίση, πάθη, εγκλήματα, απάτες, ψευδαπάτες και εφιάλτες. Ακόμη κι αν κατορθώσει η ανθρωπότητα να απαλλαγεί από τις φονικές συγκρούσεις, ο άνθρωπος έχει βρει τον χώρο για να ασκήσει βία, τον εαυτό του! Αδυναμίες, δυνατότητες, ελπίδες, μας φέρνουν αντιμέτωπους με τη ζώσα πραγματικότητα και την προσωπική μας πορεία. Δεν έχει πάνω από ενάμιση αιώνα η Ψυχολογία και η Ψυχιατρική που ανέλαβαν να εξιχνιάσουν τα βάθη του υποσυνειδήτου και να διαβάσουν τις άγραφες σελίδες του ψυχικού βίου. Η Ψυχανάλυση ανέλαβε το δύσκολο έργο να διεισδύσει στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής και να διαλύσει τα νεφελώματα του ψεύδους, της σκευής, των προσωπείων, της παραλλαγής που επιστρατεύονται για να αποκρυβούν τα βραχώδη όρη του ψυχικού ωκεανού.

Το πλουσιότερο και ποικιλότροπο μέσο, θρίαμβος του ψεύδους, αποτέλεσε εδώ και χιλιάδες χρόνια η θρησκεία και η τέχνη. Λογαριάστε πόσες θρησκείες επιστράτευσε ο άνθρωπος από τη στιγμή που βρέθηκε στον πλανήτη Γη, πόσες ελπίδες τον έθρεψαν, πόσες θυσίες έκανε, πόσους πολέμους και κάθε τόσο απέρριπτε ένα ολόκληρο σύστημα, το κατέτασσε στους μύθους και κατέφευγε σε νέους αγίους, νέες τελετές. Και από την άλλη, οι τέχνες του Λόγου, της Εικόνας, του Ηχου οικοδομούν με ρυθμούς, χρώματα, όγκους, ήχους και βέβαια αισθήματα καταφύγια σωτηρίας ψυχής και σωμάτων. Και όταν αποδειχθούν ατελέσφορα, ανιχνεύουν άλλες εξόδους βίου. Και δεν είναι μόνο οι ονομαζόμενες τέχνες που εκπληρώνουν αυτές τις επιδιώξεις. Είναι και η τεχνική, οι επιστήμες, τα συστήματα συνύπαρξης ανθρώπινων χαρακτήρων, ιδεών και πίστεων.

Ολα παρηγοριά στον άρρωστο. Γιατί η πάγια και αγιάτρευτη αρρώστια είναι ο θάνατος, η μόνη βεβαιότητα, το μόνο αραξοβόλι μετά την τρικυμία, το ταξίδι και τα σχέδια ή τις σχεδίες. Το ψεύδος που τιμάται κάθε χρόνο την Πρωταπριλιά είναι μια τέτοια σχεδία για να διαπλεύσουμε, όσο αντέχουμε, το τρικυμιώδες πέλαγος, αναζητώντας, έστω και προσωρινά, ύψαλο, ξερονήσι ως σταθμό προς το τέρμα.