Ενας εικονοκλάστης ανθρωπολόγος κατά του Φουκό

Το παρόν σύντομο βιβλίο από τον γνωστό αιρετικό και πολυβραβευμένο εθνολόγο Marshall Sahlins, ο οποίος απεβίωσε το 2021 σε ηλικία ενενήντα ετών, προέρχεται από μια ομιλία του στο τέταρτο συνέδριο της Association of Social Anthropologists of the Commonwealth (1993) και δημοσιεύθηκε λίγο αργότερα με τον τίτλο «Waiting for Foucault» λαμβάνοντας όμως την τελική του μορφή το 2018, πλέον με διπλάσια σχεδόν έκταση. Αποτελούμενο από αποφθέγματα του ίδιου για μια σειρά ζητημάτων, από την κοινωνική ανθρωπολογία, τα πανεπιστήμια ως τα πολιτικά πράγματα και την προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, ο Sahlins είναι είρων και καυστικός απέναντι στις δημοφιλείς, στον ακαδημαϊκό χώρο, ιδέες του γάλλου φιλοσόφου Μισέλ Φουκό, αλλά και γενικότερα απέναντι στον γαλλικό στρουκτουραλισμό, τον οποίο βλέπει ως μια κατά κάποιον τρόπο αντιστροφή του Χομπς ως προς τη γέννηση και τον ρόλο της εξουσίας. Αν ο Χομπς (όπως και ο Μακιαβέλι) επανέλαβε το θεμελιώδες σφάλμα του Θουκυδίδη, ο Φουκό και οι φουκοϊκοί αποτελούν απλώς την πλήρη αντιστροφή του, που για τον Sahlins είναι εξίσου εσφαλμένη.

Ο αμερικανός εθνολόγος έχει όμως και μερικές ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις για τον ειδικό επιστημονικό χώρο τον οποίο υπηρέτησε ο ίδιος. Σύμφωνα με τον ίδιο, αν οι φυσικές επιστήμες ξεκινούν από κάτι που μας είναι οικείο, προχωρώντας στη συνέχεια σε κάτι μακρινό, οι ανθρωπιστικές επιστήμες κάνουν την αντίστροφη πορεία, κινούμενες από το μακρινό και το ξένο (π.χ. ξένες πολιτισμικές πρακτικές) προς το οικείο (δηλ. εύρεση των ομοιοτήτων τους με εμάς, δεδομένης της κοινής μας ανθρώπινης φύσης). Αυτό φαίνεται χαρακτηριστικά στην ανθρωπολογία, η οποία έχει κατηγορηθεί εξαιτίας αυτού για πολιτισμικό σχετικισμό. Ωστόσο, πρόκειται για σημαντική παρεξήγηση. Ο μεθοδολογικά σωστός πολιτισμικός σχετικισμός, υπογραμμίζει ο Sahlins, έγκειται απλώς στην προσωρινή αναστολή ηθικών κρίσεων για τη συμπεριφορά πολιτισμών ξένων προς αυτόν του ερευνητή. Πρόκειται για μια μετριοπαθή μορφή σχετικισμού, αφού δεν αποκλείει εντελώς την κριτική απέναντι σε θεσμούς και πρακτικές, αλλά προϋποθέτει ότι αυτές έχουν κατανοηθεί επαρκώς. Διότι τι άλλο είναι η ανθρωπολογία, μας λέει, αν όχι κάτι σαν μια ταλμουδική ερμηνεία που γίνεται από μη πιστούς; Επιπλέον, τα βασικά «παραδείγματα» («paradigms», όρος του γνωστού επιστημολόγου Τόμας Κουν) στις κοινωνικές επιστήμες δεν μεταβάλλονται λόγω της συσσώρευσης «ανωμαλιών», όπως (υποτίθεται ότι) γίνεται στις θετικές επιστήμες, αλλά αντίθετα, επειδή σταδιακά τείνουν να μετατρέπονται σε καθολικές κοινοτοπίες. Αυτό οφείλεται στο ότι η πειστικότητά τους είναι περισσότερο πολιτική παρά εμπειρική: ενδεικτικά, χαρακτηριστικό τέτοιο «παράδειγμα» ήταν μερικές δεκαετίες πριν η έννοια της «εξουσίας», ενώ σήμερα τείνει να γίνει η πολιτική των ταυτοτήτων (identity politics). Πάντως, ο Sahlins είναι μάλλον απαισιόδοξος όσον αφορά την κατάσταση στον κλάδο του σήμερα. Κάθε γενιά ανθρωπολόγων, μας λέει, κατά κάποιον τρόπο κάνει τον αείμνηστο Κλοντ Λεβί Στρος να φαντάζει ολοένα και σπουδαιότερος.

Η «κακή φύση»
του ανθρώπου

Σύμφωνα με τον Sahlins, ο φιλελευθερισμός, τόσο στην πολιτική όσο και στην οικονομική του πτυχή, συγκροτήθηκε εξαρχής πάνω στο έδαφος μιας θεμελιωδώς αρνητικής άποψης για την ανθρώπινη φύση, ήδη από τους Χομπς και Μακιαβέλι, ενώ ρίζες αυτής της απαισιόδοξης ανθρωπολογίας μπορούν να βρεθούν μέχρι και στους Θουκυδίδη και Ησίοδο. Ολόκληρο το μοντέρνο κράτος και το οικονομικό σύστημα του καπιταλισμού στηρίχθηκαν ακριβώς σε μια τέτοια άποψη για την κακή φύση του ανθρώπου. Με μια φρασεολογία που ίσως θυμίσει σε ορισμένους κάπως τον πολιτικό αναρχισμό, ο Sahlins δηλώνει ότι η θεωρία του κράτους, δηλαδή του πιο καταπιεστικού θεσμού που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα, είναι το αποτέλεσμα και το αντίδοτο μιας κατάστασης αχαλίνωτης ιδιοτέλειας – όπως στον Χομπς, ή και στον ίδιο τον Αγιο Αυγουστίνο (σελ. 71). Εδώ ο αμερικανός ανθρωπολόγος εκφράζει την ιδέα που υποστήριξε συστηματικά στο έργο του «Η δυτική ψευδαίσθηση της ανθρώπινης φύσης», σύμφωνα με το οποίο δεν είναι ορθό να λέμε ότι η ανθρώπινη «φύση» είναι καλή ή κακή, διότι στην πραγματικότητα αυτή είναι κάτι που διαμορφώνεται μαζί με τον πολιτισμό, και δεν μπορεί να ιδωθεί αξεχώριστα από αυτόν: επιστημονικά, γνωρίζουμε ότι ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι στην πραγματικότητα χρονικά προγενέστερη του είδους homo sapiens, αφού ίχνη της πιστοποιούνται ήδη στους ανθρωπίδες, εδώ και σχεδόν τρία εκατομμύρια χρόνια. Κατά συνέπεια, εξηγεί, το παλιό για την ιστορία της Δύσης δίπολο φύση – πολιτισμός είναι άστοχο και πρέπει να αναθεωρηθεί ριζικά.

Επίσης, τα βέλη της κριτικής του εισέπραξε αρκετές φορές ο σύγχρονος οικονομικός νεοφιλελευθερισμός, ιδιαίτερα δε οι αξιώσεις του ότι εκπροσωπεί μια «φυσική» για τον (βιολογικό) άνθρωπο κατάσταση. Στο σημαντικό έργο του «Χρήσεις και καταχρήσεις της βιολογίας», ο Sahlins επιτέθηκε συγκεκριμένα στην κοινωνοβιολογία, ήδη από τη δεκαετία του 1970 που έκανε τα πρώτα της βήματα, επισημαίνοντας ότι οι ανθρώπινοι πολιτισμοί έχουν συγκροτηθεί με τρόπους που καταφανώς παραβιάζουν τον «εγωισμό του γονιδίου» και άλλους όρους των πλέον φιλόδοξων βιολόγων. Στην πραγματικότητα, τέτοιες σκέψεις δεν είναι παρά η ασύνειδη προβολή της σύγχρονης οικονομίας στην επιστήμη, και η συνακόλουθη προσπάθεια δικαιολόγησής της. Σε αντίθεση με αυτά, ο Marshall Sahlins έχει επιχειρήσει να δείξει σε άρθρα του εναλλακτικούς τρόπους σύλληψης της οικονομικής συμπεριφοράς, από φυλές του παρελθόντος.

Τέλος, όπως ο αναγνώστης θα έχει ήδη υποψιαστεί, ο Sahlins υπήρξε και σφοδρός επικριτής του ευρωκεντρισμού, της υποτίμησης ξένων πολιτισμών, αλλά και κάθε μορφής ιμπεριαλισμού. Θεωρούσε πως η Δύση δεν διαθέτει κανένα «μονοπώλιο» στην ορθολογικότητα, αλλά ότι όλοι οι λαοί που δημιουργούν πολιτισμό διακρίνονται από μια μορφή ορθολογικής σκέψης. Για όλα τα παραπάνω μπορεί κανείς να βρει αιχμές και αφορισμούς μέσα στο παρόν βιβλιαράκι, που θα μπορούσε για τον λόγο αυτόν να λειτουργήσει ως μια συνοπτική και εύληπτη εισαγωγή για τη σκέψη του εικονοκλάστη αυτού διανοητή.

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

{1BSYG}Marshall Sahlins{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τι στο… Φουκό;!{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Νίκος Κούρκουλος{CR}Εκδόσεις εικοστού πρώτου, σελ. 192{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13,78 ευρ{4BTIM}ώ