Κυβερνήσεις συνεργασίας και ανάδειξη του πρωθυπουργού

Η ισχυρή παράδοση του δικομματισμού στη χώρα μας έχει εμπεδώσει στη συλλογική συνείδηση την αντίληψη ότι στις εκλογές εκλέγουμε πρωθυπουργό. Αλλά κατά συνταγματική ακριβολογία στις εκλογές εκλέγουμε βουλευτές, δηλαδή τα μέλη του συνταγματικού οργάνου «Βουλή», το οποίο είναι το μόνο πολιτικό όργανο στο ελληνικό συνταγματικό σύστημα που διαθέτει άμεση λαϊκή νομιμοποίηση. Ο πρωθυπουργός «εκλέγεται» de facto από τον λαό μόνο στην περίπτωση που είναι αρχηγός του κόμματος το οποίο έχει κατακτήσει την απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Αντίθετα, ο αρχηγός του κόμματος της σχετικής πλειοψηφίας στη Βουλή δεν είναι ένας «πρωθυπουργός εν αναμονή», αλλά έχει απλώς το προβάδισμα στη διαδικασία ανάθεσης των διερευνητικών εντολών από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας, προκειμένου να διακριβωθεί από αυτόν (δηλαδή τον πρόεδρο της Δημοκρατίας), εάν υπάρχει δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης που να απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της Βουλής.

Δεν υπάρχει σε καμία κοινοβουλευτική δημοκρατία κανένας συνταγματικός κανόνας, καμία «συνθήκη του πολιτεύματος», κανένα συνταγματικό έθιμο, ούτε καν κανόνας συνταγματικής δεοντολογίας που να δίνει στον αρχηγό του κόμματος της σχετικής πλειοψηφίας «συνταγματικό τίτλο» για να χρισθεί πρωθυπουργός σε μία κυβέρνηση συνασπισμού. Διότι σε μία τέτοια κυβέρνηση, το ποιο θα είναι το πρόγραμμά της, ποια τα πρόσωπα που θα κληθούν να το υλοποιήσουν και ιδίως ποιος θα είναι επικεφαλής της αποτελούν το αντικείμενο των πολιτικών διαπραγματεύσεων μεταξύ των κομμάτων που λαμβάνουν μέρος στις διεργασίες για τον σχηματισμό της.

Το επιχείρημα ότι στις κυβερνήσεις συνασπισμού είθισται ο πρωθυπουργός να προέρχεται από το κόμμα της σχετικής πλειοψηφίας δεν ισχύει προφανώς στην περίπτωση σχηματισμού κυβέρνησης χωρίς τη συμμετοχή του πρώτου κόμματος, μία δυνατότητα που κανένα Σύνταγμα δεν εμποδίζει, εάν την επιτρέπει η κοινοβουλευτική αριθμητική. Στην περίπτωση αυτήν, η πραγματική «κυβέρνηση των νικητών» είναι η «κυβέρνηση των ηττημένων» διότι αυτοί κατάφεραν να συγκροτήσουν κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Αλλά και στην πολύ συνηθέστερη περίπτωση της κυβέρνησης συνασπισμού με συμμετοχή του κόμματος της σχετικής πλειοψηφίας, ο αρχηγός του γίνεται πρωθυπουργός, μόνο εάν συμφωνούν στο πρόσωπό του τα συνεργαζόμενα κόμματα, αλλιώς αναζητούνται άλλες λύσεις ή διεξάγονται νέες εκλογές. Οι δηλώσεις κομματικής υπερηφάνειας από στελέχη της Νέας Δημοκρατίας και του ΣΥΡΙΖΑ ότι δεν θα δώσουν ψήφο εμπιστοσύνης στη Βουλή σε κυβέρνηση που δεν θα έχει πρωθυπουργό τον αρχηγό τους είναι κατανοητές, αλλά δείχνουν ότι δεν έχει αφομοιωθεί ακόμα στην Ελλάδα η λογική των πολυκομματικών κυβερνήσεων, στις οποίες ο επικεφαλής τους μπορεί να μην είναι ο αρχηγός του μεγαλύτερου κόμματος στον συνασπισμό ή να είναι άλλο στέλεχος του ίδιου κόμματος ή να προέρχεται από το δεύτερο μεγαλύτερο ή άλλο μικρότερο κόμμα του συνασπισμού ή να είναι τρίτο πρόσωπο το οποίο υποδεικνύεται από όλα τα συνεργαζόμενα κόμματα.

Ολα αυτά δεν είναι θεωρητικές υποθέσεις αλλά ιστορικά παραδείγματα από την εμπειρία των ευρωπαϊκών κοινοβουλευτικών δημοκρατιών. Δεν μπορώ εδώ να αναφερθώ, ούτε καν συντομογραφικά, στην περιπτωσιολογία αυτήν, αλλά μόνο στο κριτήριο που προκύπτει από την πολιτική πράξη. Αυτό δεν βασίζεται a priori στην επιλογή ως πρωθυπουργού του αρχηγού του κόμματος που διαθέτει τη μεγαλύτερη εκλογική δύναμη εντός του συνασπισμού, αλλά στην ικανότητα του υποδεικνυόμενου προσώπου, ανεξάρτητα από το κόμμα στο οποίο ανήκει, να συμπήξει γύρω του μια βιώσιμη κυβερνητική πλειοψηφία.

Ο Χαράλαμπος Ανθόπουλος είναι καθηγητής Δικαίου και Διοίκησης στο ΕΑΠ