Η γιορτή της διαγώνιας μάθησης

Η γιορτή της 25ης Μαρτίου σήμαινε πολύωρες πρόβες παρέλασης, ευχάριστο χάσιμο μαθημάτων και την ελπιδοφόρα (για έναν μαθητή της δεκαετίας του ’70) αίσθηση του έκτακτου που διασπά το αγχώδες σχολικό σύνηθες. Επίσης η γιορτή σήμαινε απέραντες τελετουργικές αφηγήσεις του γεγονότος, συνήθως από τους φιλολόγους, αποστήθιση ποιημάτων, ηρωικά σκετς. Η γιορτή της 25ης Μαρτίου γίνεται όλο και πιο περιληπτική, όλο και πιο γενικόλογη, αφού η επιστημονική έρευνα φέρνει στο φως ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες του σύνθετου χειραφετητικού φαινομένου, που όμως έχουν «γωνίες». Ξαφνικά τις παραμονές μαχών να εγκαταλείπουν τη θέση πολλοί αγωνιστές γιατί είχαν αγροτικές εργασίες ή στους πολιορκητές να υπάρχουν μισθοφόροι και από την πλευρά των πολιορκουμένων, να υφαίνονται απίστευτοι προσωπικοί ανταγωνισμοί, ζήλιες, ιδιοτέλειες και αδιάκοπες εμφύλιες συγκρούσεις, κ.λπ. Μια ιστορία, κοντά στα γήινα, κοντά στα πάθη, κοντά στις αδυναμίες, ωθεί τη γιορτή στην ασφαλή ασάφεια. Σε πολλά ερευνητικά κείμενα, φωτίζονται οι αντιφάσεις, οι ερμηνευτικές ανακολουθίες, οι σκοτεινές πλευρές, που κάνουν ακόμα πιο ενδιαφέρουσα την ερμηνεία του σημαντικού εθνικοαπελευθερωτικού διαβήματος. Μια από τις πιο γοητευτικές βιβλιογραφικές προτάσεις είναι η τριλογία του Κωστή Παπαγιώργη, «Εμμανουήλ Ξάνθος – ο Φιλικός», «Κανέλλος Δεληγιάννης» και «Τα καπάκια» (όλα από τις εκδόσεις Καστανιώτη). Πρόκειται σε μεγάλο βαθμό για αναγνώσεις αναγνώσεων, ένα βαθύ σχόλιο, όχι μόνο πάνω στον Αγώνα και τις ιστοριογραφικές προσλήψεις του, αλλά και πάνω στους ανθρώπινους χαρακτήρες (μια και το συζητάμε, δείτε στα «ΝΕΑ» και στο in.gr, σε επιμέλεια του Βαγγέλη Στεργιόπουλου, τα αποσπάσματα μιας παλιάς συνέντευξης του ανορθόδοξου, σημαντικού διανοητή Κ. Παπαγιώργη, στο περιοδικό «Νέο Πλανόδιον»).

Η αφαίρεση ερμηνευτικών γωνιών, λοιπόν, στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα, οδηγεί τη γενικότητα, στη θέση της αναγωγής. Αν κάτι διατρέχει τη σύγχρονη μορφή δημόσιου λόγου, είναι η στρεβλωτική σχέση με την πολιτική ορθότητα. Δεν πρέπει να θιγεί κανένας, καμιά ιδιόλεκτος, κανένα τοπικιστικό στερεότυπο, καμιά δομή σύγχρονης εξουσίας. Οσο διευρύνεται η έννοια του αρχείου, όσο ενεργότερο και κοινόκτητο γίνεται (κυρίως λόγω της ψηφιοποίησής του), όσο πολλαπλασιάζονται οι ερευνητές, όσο αποκαλύπτονται όχι μόνο αόρατες πτυχές των μεγάλων γεγονότων, αλλά ακόμα και άτυπες πλευρές της εθιμικής διάστασης της πραγματικότητας, τόσο δυσκολεύει η εκφώνηση τολμηρών ερμηνειών, πηγαίων και ανανεωτικών διατυπώσεων ή ακόμα, τόσο συχνότερα μπορεί να στοχοποιηθούν οι συγγραφείς, οι εισηγητές τους.

Πολλές φορές σκέφτομαι, ότι ναι μεν ήταν διασκευασμένη η διδασκαλία της ιστορίας, στα δικά μου παιδικά και εφηβικά χρόνια (υπό το κράτος ενός μετεμφυλιακού γνωστικού πουριτανισμού), αλλά το γιορτινό βίωμα, το υπέροχο χάσιμο των μαθημάτων για να ασκηθούμε στον βηματισμό (και να κάνουμε απίθανες πλάκες, με σφαλιάρες και τρικλοποδιές μέσα στις αυστηρά γωνιασμένες παρατάξεις) κάπως συνέδεε βιωματικά με το ιστορικό γεγονός. Σαν, η ομαδική, μαθητική, καταπιεσμένη αταξία, να υποκαθιστούσε την ερμηνευτική απλούστευση και τη μεγαληγορία που κυριαρχούσε στην τότε εκπαιδευτική κοινότητα. Σαν να δημιουργούσε συναισθηματικά ό,τι δεν μπορούσε να μορφοποιηθεί γνωστικά. Γιατί σχολείο και γνωστικό γεγονός είναι η ίδια η σχολική ζωή, το διάλειμμα, το παιχνίδι, η μάθηση μέσα από τη χαρά, τη πλάκα, την περίσπαση.

Φυσικά έχουν καταργηθεί πολλές πλευρές αυτής της τελετουργικής «λειτουργικότητας». Λογικό. Αλλάζουν οι πολιτιστικές διήκουσες και τα συλλογικά ζητούμενα. Ομως ο νεοσυντηρητισμός στις ερμηνείες και το εύκολο ξεκλήρισμα κάθε διαφορετικής άποψης φαίνεται ότι ωθεί αντί της παραλαβής του ιστορικού κληροδοτήματος, στη σιωπή. Μια γνωστική τυπολατρία που απλώς κρύβει τα ιστορικά συμβάντα, πίσω από ένα ψευδοευσεβιστικό πασάλειμμα.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ