Αλλαγή;

Το φονικό στα Τέμπη θα συνεχίσει να τυλίγει τη χώρα στο πένθος και να πυροδοτεί οργή για καιρό ακόμη. Μα όταν κάποτε υποχωρήσουν, μπορούμε ήδη να διακρίνουμε τι θα αφήσουν πίσω τους. Μια μεγάλη κρίση εμπιστοσύνης. Μεγάλη, ακριβώς επειδή ο κραδασμός ενεργοποίησε ρήγματα που προϋπήρχαν.

Η εταιρεία δημοσκοπήσεων ΜΕΤΡΟΝ, για παράδειγμα, κατέγραφε συστηματικά, καιρό τώρα, έναν «δείκτη εμπιστοσύνης», κοινωνικής και πολιτικής. Στις μετρήσεις των τελευταίων μηνών, εκείνοι που δήλωναν ότι έχουν υψηλή εμπιστοσύνη γενικά στους συνανθρώπους τους (των σταθμαρχών συμπεριλαμβανομένων) ήταν περίπου το 40%. Αλλά μεταξύ των νέων, στις ηλικίες 17-25, στην πολυσυζητημένη «Γενιά Χ», το αντίστοιχο ποσοστό έπεφτε κάτω από 30%. Στον δείκτη πολιτικής εμπιστοσύνης δε, «υψηλή εμπιστοσύνη» προς τη Βουλή ή το πολιτικό σύστημα δήλωνε μόλις ένα 18% του γενικού πληθυσμού. Και το ποσοστό γρεμιζόταν στο 8% όταν απαντούσαν οι εκπρόσωποι της «Γενιάς Χ»! Σε αυτό το εύφλεκτο περιβάλλον, οι αποκαλύψεις για όσα εγκληματικά προηγήθηκαν του δυστυχήματος – στο σταθμαρχείο της Λάρισας, στα γραφεία της διοίκησης των εμπλεκόμενων εταιρειών, ή στις διαπραγματεύσεις των συμβάσεων για τα βραδυπορούντα έργα – λειτουργούν ως τούρμπο επιταχυντής δυσπιστίας και απαξίωσης.

Ενας άλλος δείκτης της ίδιας εταιρείας έδινε ένα ακόμη πιο ευανάγνωστο σήμα κινδύνου. Αν ο κόσμος – ρωτούσε η ΜΕΤΡΟΝ – είναι ένα κάστρο που περικλείεται από μια έρημο, εσείς πού αισθάνεστε ότι βρίσκεστε, μέσα στο κάστρο προστατευμένος ή εκτός κάστρου, απροστάτευτος; Η ερώτηση έκοβε το κοινωνικό σώμα στα δύο. 51% εντός, 46% εκτός. Μα στους νέους, μεταξύ 17 και 25 ετών, η ισορροπία των απαντήσεων άλλαζε. Εντός δήλωνε ένα 47% μόνον. Εκτός το 53%. Μπορεί κανείς εύκολα να φανταστεί πόσο πολλαπλασιαστικά λειτουργεί στην πεποίθηση των «εκτός» και πόσο αποδομεί το αίσθημα ασφάλειας των «εντός», η σιδηροδρομική τραγωδία και όσα αποκαλύφθηκαν μετά από αυτήν.

Ενα πρώτο συμπέρασμα: Μια παραδοσιακή κομματική κλωτσοπατινάδα που θα προσπαθούσε να μοιράσει ευθύνες και να μεταθέσει πολιτικό κόστος μεταξύ των πολιτικών παικτών δεν θα ήταν μόνον προσβλητική της νοημοσύνης μας και της μνήμης των νεκρών. Θα γύριζε ως μπούμερανγκ εναντίον όσων τη μετέρχονται. Ο Μητσοτάκης φαίνεται να το κατάλαβε. Διόρθωσε την ατυχή πρώτη του δήλωση, χαμήλωσε τους τόνους,  ζητά συγγνώμη και αναγνωρίζει πως «όλοι φταίμε». Και ο Τσίπρας το καταλαβαίνει. Μένει εντυπωσιακά σιωπηλός, τουλάχιστον όσο ακόμη κηδεύονται οι νεκροί. Θα υπάρχουν πάντα, βέβαια, οι ανεξέλεγκτοι ελεύθεροι σκοπευτές, οι μονομάχοι των τηλεοπτικών παραθύρων, που δεν καταλαβαίνουν τίποτε και συνεχίζουν ακάθεκτοι. Οι υπόλοιποι, όμως, καταλαβαίνουν ότι το πρόβλημα, αυτήν την ώρα, δεν είναι πώς θα μοιραστεί η ζημιά μεταξύ των κομμάτων. Το πρόβλημα είναι αν και πώς θα γεφυρωθεί το ρήγμα εμπιστοσύνης μεταξύ του πολιτικού κόσμου συνολικά και ενός μεγάλου μέρους του κοινωνικού ακροατηρίου. Και αυτό είναι ένα πρόβλημα που δεν μπορούν να λύσουν ο ένας εις βάρος του άλλου.

Αυτή η αυτοσυγκράτηση, η συγγνώμη, η σιωπή είναι μια προσωρινή, όσο το τραύμα είναι ακόμη ζεστό, γραμμή άμυνας, δεν δίνει όμως και λύση στο πρόβλημα. Είναι μια συνθήκη αναγκαία ώστε να μη διευρυνθεί το ρήγμα. Αλλά δεν είναι και ικανή ώστε να το γεφυρώσει. Χρειάζεται κάτι περισσότερο. Θα βοηθούσε, ίσως, μια ειλικρινής παραδοχή πως πίσω από τη σιδηροδρομική τραγωδία βρίσκεται μια συστημική αποτυχία.

Αποτυχία ενός τρόπου διακυβέρνησης, που συντηρεί και πολλαπλασιάζει τα κουσούρια ενός κράτους, στο οποίο μπορεί να έγινε ένα ψηφιακό μπάι-πας τα τελευταία χρόνια, ώστε να ταλαιπωρούνται λιγότερο οι πολίτες σε κάποιες συναλλαγές μαζί του, αλλά το ίδιο, στον πυρήνα του, δεν έχει αλλάξει. Ο πολυδαίδαλος οργανισμός των σιδηροδρόμων είναι ένας πιστός (και φονικός) καθρέφτης του συνολικού προβλήματος. Ολα έχουν ειπωθεί στον δημόσιο λόγο και έχουν αναλυθεί από την ακαδημαϊκή έρευνα: Πως όταν το κόμμα που κερδίζει εκλογές παίρνει το κράτος ως λάφυρο, ο υπουργός αναλαμβάνει το υπουργείο συνοδευόμενος από διμοιρίες μετακλητών και συμβούλων, οι διοικήσεις των οργανισμών διορίζονται ακόμη από την άτυπη επετηρίδα των κομματικών φίλων και θα τους αλλάξει το επόμενο κόμμα, οι υπάλληλοι μετατάσσονται με ρουσφέτι και οι συμβάσεις για κρίσιμα έργα συνάπτονται, παρατείνονται ή «επανεξετάζονται» πίσω από κουρτίνες αδιαφανείς, ο επαγγελματισμός, η κουλτούρα ευθύνης, η λειτουργική ανεξαρτησία, η συνέχεια και η αποτελεσματικότητα στην ευρύτερη δημόσια διοίκηση υπονομεύονται, διαλύονται. Η χαλαρότητα, η ανευθυνότητα και η παραβατικότητα παίρνουν τη θέση τους. Και όλα αυτά, κάποια στιγμή, αν συναντηθούν με ένα λάθος, μπορεί να γίνουν δολοφονικά.

Μπορούν να αλλάξουν όλα αυτά;  Επιστρέφω στην έρευνα της ΜΕΤΡΟΝ. Το τελευταίο της κύμα περιλάμβανε την ερώτηση: Στις επόμενες εκλογές πιστεύετε ότι πρέπει να διαλέξουμε συνέχεια ή αλλαγή; Οι απαντήσεις μοιράζονταν σε ένα 39% υπέρ της συνέχειας και ένα 57% υπέρ της αλλαγής – και μάλιστα χωρίς, αυτή τη φορά, ηλικιακή διαφοροποίηση. Και αυτές ήταν οι απαντήσεις πριν από το δυστύχημα στα Τέμπη. Ενα αίτημα αλλαγής γεννιέται. Οχι αίτημα αλλαγής του πολιτικού χρώματος στα γραφεία των υπουργών και των διοικητών των κρατικών οργανισμών. Αλλαγής του προτύπου διακυβέρνησης, της σχέσης πολιτικής εξουσίας – κράτους. Και, φυσικά, του τρόπου συγκρότησης των κυβερνήσεων. Μέχρι τώρα έχουμε δοκιμάσει το πρότυπο μιας αυτοδυναμίας χωρίς επαρκή θεσμικά αντίβαρα και το πρότυπο κυβερνήσεων συνεργασίας που προκύπτουν εξ ανάγκης, σχηματίζονται προχείρως και αναπαράγουν το μοντέλο κομματικής διαχείρισης του κράτους, με μοιρασιά σε περισσότερους του ενός παίκτες. Μετά τα Τέμπη, θα ήταν πολύτιμο και καθαρτήριο να προκύψει ένα αληθινά διαφορετικό πρότυπο.

Υ.Γ. Στη μεγάλη κρίση εμπιστοσύνης που καταγράφεται περιλαμβάνεται και μια παρατεταμένη κρίση εμπιστοσύνης προς τα μέσα ενημέρωσης. Δεν είναι καινούργιο, ούτε αποκλειστικά ελληνικό. Λυπάμαι, όμως, που προσωπικά, με μια λάθος διατύπωση μιας άκαιρης παρατήρησης, σε λάθος στιγμή, που απομονώθηκε και παρεξηγήθηκε, έγινα προσάναμμα στη φωτιά.