Από τη σύγχρονη Ταϊλάνδη στην αρχαία ασπιδοχελώνα

Ο μυστηριώδης τρόπος σίτισης των φαλαινών που τεκμηριώθηκε επιστημονικά μόλις τη δεκαετία του 2010 μαρτυρείται σε αρχαία κείμενα για τα θαλάσσια πλάσματα ήδη πριν από δύο χιλιετίες, σύμφωνα με νέα έρευνα που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση «Marine Mammal Science».

Οι φάλαινες του Μπράιντ στον Κόλπο της Ταϊλάνδης παρατηρήθηκαν για πρώτη φορά το 2011 να περιμένουν στην επιφάνεια του νερού με τα σαγόνια τους ανοιχτά σε ορθή γωνία μέχρις ότου τα ψάρια κολυμπήσουν ως το στόμα τους. Περίπου την ίδια περίοδο, παρόμοια συμπεριφορά εντοπίστηκε στις μεγάπτερες φάλαινες στα ανοιχτά του Βανκούβερ του Καναδά.

Και στις δύο περιπτώσεις η φάλαινα βρίσκεται κάθετα στο νερό, με μόνο την άκρη του ρύγχους και το σαγόνι της να προεξέχουν από την επιφάνεια του νερού. Το κλειδί για την επιτυχία της συγκεκριμένης τεχνικής σίτισης, πιστεύουν οι επιστήμονες, είναι ότι τα ψάρια ενστικτωδώς κατευθύνονται προς το στόμα της φάλαινας.

Οι μελετητές του Πανεπιστημίου Φλίντερς πιστεύουν τώρα ότι έχουν εντοπίσει πολλαπλές περιγραφές του συγκεκριμένου τρόπου σίτισης σε αρχαία κείμενα, η παλαιότερη εκ των οποίων χρονολογείται περί το 150-200 μ.Χ. και βρίσκεται σε ελληνικό χειρόγραφο που συντάχθηκε στην Αλεξάνδρεια, τον «Φυσιολόγο» (πρόκειται για ένα κείμενο που συγχέει την αρχαία επιστημονική γνώση με τις λαϊκές δεισιδαιμονίες και τη θρησκευτική πίστη και υπήρξε ιδιαιτέρως δημοφιλές στον Μεσαίωνα).

Τη σύνδεση της σύγχρονης επιστημονικής παρατήρησης με τις αναφορές του παρελθόντος έκανε ο επικεφαλής της μελέτης δρ Τζον ΜακΚάρθι, με ειδίκευση στην ενάλια αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Φλίντερς στην Αδελαΐδα της Νότιας Αυστραλίας, ενώ διάβαζε σκανδιναβική μυθολογία κι αφού είχε στο μεταξύ δει ένα βίντεο με φάλαινες που τρέφονταν σύμφωνα με την παραπάνω περιγραφή.

Στη μυθολογία των βόρειων χωρών γίνεται αναφορά σε ένα θαλάσσιο πλάσμα που τρέφεται με τον συγκεκριμένο τρόπο, το οποίο ονομάζεται χαφγκούφα. Περιγράφεται με λεπτομέρειες σε ένα κείμενο των μέσων του 13ου αι., γνωστό ως «Ο καθρέφτης του βασιλιά», όπου μεταξύ άλλων επισημαίνεται ότι «το μεγάλο ψάρι κρατά το στόμα του ανοιχτό για λίγο και τα ψάρια εν αγνοία τους και απρόσεκτα ορμούν στο εσωτερικό του. Και όταν η κοιλιά και το στόμα της είναι γεμάτα, (η χαφγκούφα) κλείνει το στόμα της, πιάνοντας και κρύβοντας μέσα της όλα τα θηράματα».

Η διάκριση μεταξύ ψαριών και θαλάσσιων θηλαστικών μπορεί να μην ήταν καλά κατανοητή εκείνη την εποχή, σύμφωνα με τον δρα ΜακΚάρθι. Μια ανάλυση του «Καθρέφτη του βασιλιά» που έγινε το 1986 είχε εντοπίσει συσχετισμούς μεταξύ 26 παλαιών νορβηγικών περιγραφών και επιστημονικά αναγνωρισμένων θαλάσσιων ζώων, αλλά είχε συμπεράνει ότι η χαφγκούφα «πρέπει να υποβιβαστεί στον κόσμο του φαντασιακού».

Ο δρ ΜακΚάρθι εξηγεί πως οι μελετητές εκείνης της εποχής είχαν απογοητευτεί καθώς δεν μπορούσαν όχι να ταυτίσουν αλλά ούτε καν να συνδέσουν τη χαφγκούφα με κάποιο γνωστό θηλαστικό, κάτι που τώρα μπορεί να γίνει, εξαιτίας της μελέτης του τρόπου σίτισης των φαλαινών.

Στον «Φυσιολόγο» γινόταν λόγος για την ασπιδοχελώνα, η οποία «όταν πεινάει ανοίγει το στόμα της και αποπνέει μια ωραία μυρωδιά την οποία μόλις αντιληφθούν τα μικρότερα ψάρια, συγκεντρώνονται στο στόμα της. Οταν η κοιλότητα γεμίσει με διάφορα ψαράκια, ξαφνικά κλείνει τα σαγόνια της και τα καταπίνει».

Μύθοι και επιστήμη

«Η απόδειξη για την προέλευση των μύθων είναι εξαιρετικά σπάνια και συχνά αδύνατη, αλλά οι παραλληλισμοί εδώ είναι πολύ πιο εντυπωσιακοί από οποιεσδήποτε προηγούμενες υποψίες», σημειώνει η ερευνητική ομάδα. «Η έλλειψη επιστημονικών παρατηρήσεων μέχρι και πριν από τις δύο τελευταίες δεκαετίες μπορεί να εξηγηθεί από τη σχετική σπανιότητα αυτού του τρόπου σίτισης ή εναλλακτικά επειδή ο συγκεκριμένος τρόπος δεν χρησιμοποιούνταν».

Ο δρ Ολαφ Μέινεκα, ερευνητής στο κέντρο παράκτιων και θαλάσσιων ερευνών του Πανεπιστημίου Γκρίφιθ, ο οποίος δεν συμμετείχε στην έρευνα, αναφέρει ότι «είναι ενδιαφέρον ότι αυτός ο τρόπος σίτισης τεκμηριώθηκε πριν από χιλιάδες χρόνια, αλλά περιγράφηκε ως μια νέα τεχνική προσφάτως. Δείχνει ότι μια τέτοια ενδιαφέρουσα διατροφική συμπεριφορά είχε αιχμαλωτίσει ξεκάθαρα τη φαντασία των ανθρώπων στο παρελθόν. Η σίτιση μέσω παγίδευσης των μικρότερων ψαριών είναι πολύ πιθανό να λειτουργεί μόνο παρουσία άλλων αρπακτικών», επισημαίνει και προσθέτει ότι είχε παρατηρηθεί σε μεμονωμένες φάλαινες και όχι σε ομάδες.