Τεχνολογικές καταστροφές

Στην Ελλάδα, το τρένο δεν μπήκε στην καθημερινότητά μας ούτε στην οικονομία μας. Επενδύσαμε στους αυτοκινητόδρομους, εν μέρει επειδή ήταν απαίτηση και της κοινωνίας. Οι Ελληνες επιθυμούσαν το δικό τους όχημα, με το οποίο να φτάνουν παντού. Το τρένο έχει ωράρια και δεν πάει (σχεδόν) παντού, όπως τα αυτοκίνητα. Την επιλογή αυτή την πληρώσαμε σε βάθος χρόνου και σε χρήμα, αφού οι μεταφορές μέσω των αυτοκινητόδρομων είναι πολύ πιο ακριβές, και σε ανθρώπινο αίμα: μόλις τις τελευταίες δεκαετίες, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας, με τις αναπτυξιακές επενδύσεις που έγιναν, φτιάχτηκαν σύγχρονοι αυτοκινητόδρομοι.

Το τρένο ήταν ανέκαθεν ένας παρίας των δημόσιων συγκοινωνιών. Κι όταν φτιάχτηκαν κάποιες σοβαρές υποδομές μετακίνησης στην πόλη, κυρίως το μετρό, δεν υπήρξε πρόνοια διασύνδεσης με το όποιο δίκτυο σιδηροδρομικών μεταφορών υπήρχε. Ο σταθμός Λαρίσης, ακόμα σήμερα, μαρτυρεί τη δραματική υποβάθμιση των σιδηροδρόμων. Η μιζέρια και η υπανάπτυξη επεκτείνονται ροκανίζοντας ακόμα και νεότερες σιδηροδρομικές υποδομές, που θα μπορούσαν να πάνε λίγο καλύτερα.

Το τι σημαίνει τρένο στην Ελλάδα το μαρτυράει ο προαστιακός σιδηρόδρομος της Αττικής. Η διαφορά είναι εμφανής στη διαδρομή από Δουκίσσης Πλακεντίας προς αεροδρόμιο, όπου ο επιβάτης εγκαταλείπει ένα δίκτυο που δουλεύει άψογα για να βρεθεί, έπειτα από λίγα μέτρα, σε μια αποβάθρα όπου δεν υπάρχει φωτεινός πίνακας κι όπου δεν ξέρεις πού να σταθείς. Προφανώς, πληρώνει μόνο όποιος θέλει. Είναι επίσης γνωστό ότι οι υποδομές του προαστιακού συχνά λεηλατούνται από δεδομένους παραβατικούς. Αποκορύφωμα: τις προάλλες, φίλος που ταξίδεψε με τον προαστιακό στην Πελοπόννησο, με πήρε φρικαρισμένος για να μου πει ότι οι συρμοί του έχουν μετατραπεί σε χώρους εμπορίας ναρκωτικών, ότι το εμπόριο γίνεται στις τουαλέτες. Περίμενα καμιά μέρα χωρίς σοβαρές ειδήσεις για να τα γράψω αυτά. Δυστυχώς, στο μεταξύ προέκυψε η πιο μεγάλη κι η πιο στενόχωρη είδηση.

Τις επόμενες ημέρες θα γραφτούν και θα ειπωθούν πολλά. Το δυστύχημα στα Τέμπη θα μπει κι αυτό στη λίστα της προεκλογικής τοξικότητας – μιας τοξικότητας που παράγει άγονες αντιπαραθέσεις για πράγματα που δεν έχουν στόχο να βελτιώσουν τις ζωές μας. Η κοινωνία σοκάρεται όταν, κάποια στιγμή, τα ελλείμματα της κοινωνίας μεταφράζονται σε κάποια τραγωδία. Πιο πρόσφατα τέτοιου τύπου πολύνεκρα σοκ τα υπέστημεν στο ναυάγιο του «Εξπρές Σάμινα» και στη φονική πυρκαγιά στο Μάτι. Ο καθηγητής Παναγής Παναγιωτόπουλος στο βιβλίο του «Τεχνολογικές καταστροφές και πολιτικές του κινδύνου» (Πόλις, 2013), που γίνεται δραματικά επίκαιρο, ασχολείται με τις κοινωνικές αντιδράσεις έπειτα από τέτοια σοβαρά πλήγματα κατά της αίσθησης σιγουριάς μιας κοινωνίας που, κατά τα άλλα, εκτιμά ότι έχει διαφύγει ακραίους κινδύνους.

Ως τεχνολογική καταστροφή, ο Παναγιωτόπουλος ορίζει κάθε καταστροφή που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί είτε με την πρόληψη και την αποφυγή, είτε με την πρόβλεψη και την καλύτερη διαχείριση του αναπόφευκτου. Στις μέρες μας, έπειτα από κάθε τεχνολογική καταστροφή αυξάνονται οι απαιτήσεις των ατόμων ή της κοινωνίας για περισσότερη τεχνολογία και αποτελεσματικότερη πολιτική.

Στην περίπτωση του δυστυχήματος στα Τέμπη, ιδίως η πολιτική απέδειξε διαχρονικά και διακομματικά την ανεπάρκειά της να δει, να κατανοήσει και να αντιμετωπίσει τα ελλείμματα (πρωτίστως τεχνολογικά) ή τις αιτίες τους. Οι νεκροί και οι συνέπειες της απώλειάς τους, στο άμεσο μέλλον, θα πιέσουν να αναθεωρηθεί το κεφάλαιο σιδηρόδρομος και, ευρύτερα, συγκοινωνίες. Θα υπάρχουν ελπίδες ουσιαστικών βελτιώσεων (όπως έγιναν στη ναυτιλία μετά το ναυάγιο του «Εξπρές Σάμινα») μόνο αν δεν κυριαρχήσει η αγανάκτηση, αν το δυστύχημα δεν τροφοδοτήσει τους καιροσκόπους της άρνησης.

Τα Τέμπη και το Μάτι

Η παραίτηση του υπουργού Μεταφορών, Κώστα Καραμανλή, μετά το τρομερό δυστύχημα στα Τέμπη, ήταν υποχρεωτική, γι’ αυτό και αναμενόμενη. Αλίμονο αν η ευθιξία δεν οδηγούσε κατευθείαν στον πολιτικό προϊστάμενο του οργανισμού που λειτουργούσε ελλειμματικά, αδυνατώντας χρόνια τώρα να εκσυγχρονιστεί. Η αποδοχή της ευθύνης, πραγματικής ή συμβολικής, είναι το πιο άχαρο πράγμα στην πολιτική. Αλλά είναι απαραίτητη, επειδή σε περιπτώσεις όπως το τραγικό δυστύχημα στα Τέμπη σηματοδοτεί την ανάγκη απόδοσης ευθυνών σε όσους έχουν. Συμβολίζει, δηλαδή, την ανάγκη της δικαιοσύνης.
Από την άποψη αυτή, τουλάχιστον, η σημερινή κυβέρνηση σε τούτη την καταστροφή δεν κρύφτηκε, δεν επιδίωξε να παραπλανήσει, δεν έφτιαξε μιντιακά γεγονότα για να κρύψει τις ευθύνες της. Με άλλα λόγια, χθες, δεν επαναλήφθηκε η θεατρική παράσταση των απελπισμένων κορυφαίων της τότε κυβέρνησης και του τότε πρωθυπουργού στο Μάτι, όταν προσπαθούσαν να διασκεδάσουν τις εντυπώσεις επειδή αδυνατούσαν να αναλάβουν τις ευθύνες τους και να πληρώσουν έστω το συμβολικό τίμημα της ευθύνης τους.