Αυθαιρεσία και αναπόληση

Ανθούν κείμενα αφιερωμένα στην Αθήνα, την αρχιτεκτονική, τις γειτονιές «που χάνονται». Πολλοί βυθίζονται σε μια νοσταλγία, ψάχνουν πίσω από αρχιτεκτονικά υπολείμματα μια χαμένη αθηναϊκή «αριστοκρατία» ή κάποια αφηρημένη αστική αθωότητα. Αναδημοσιεύονται αποσπάσματα από περιοδικά μιας τότε επικαιρότητας, από τη θεατρική παραγωγή, την Κυρία Κατερίνα, την Κυβέλη, ή ανασύρονται βαριά ονόματα και τοπόσημα – Χαλκοκονδύλη και Πατησίων ήταν η οικία Σαριπόλου (τη ζωγράφισε ωραία η κόρη του).

Ενας ιστός ανιχνεύσεων, ένας ποταμός κειμένων συγκίνησης που έχουν, σχεδόν, αντικαταστήσει, αυτό που χρόνια κάνει ο λαός μας και ενθαρρύνει το πολιτικό σύστημα: μαζική, αχόρταγη καταστροφή του αρχιτεκτονικού και χωρικού πλούτου, βουλιμική ανοικοδόμηση, εκχέρσωση κάθε μνήμης, στο όνομα ενός αναπτυξιακού και κερδοσκοπικού νεφελώματος (που όμως τελικά στέγασε τον λαό, έστω και στο γνωστό αρχιτεκτονικό αίσχος). Το νοικοκυρίστικο παρόν θριάμβευσε σε όλες τις περιόδους. Η πειναλέα οικοδόμηση, η καταπάτηση, οι, εκ των υστέρων, πολιτικές νομιμοποιήσεων έχουν την πολυτέλεια να παραγγείλουν και την αναπόληση. Σε τι; Κάτι ανάμεσα στη «Λατέρνα φτώχεια και φιλότιμο» και στο «Κυριακάτικο ξύπνημα». Αναλόγως. Λαϊκή ή αστική μνήμη.

Πολλοί από τους αφηνιασμένους της μνήμης ψάχνουν την ταβέρνα του «Ζήκου», την «υπόγεια την ταβέρνα» του Βάρναλη, σημεία με οπωροπώλες του Τσαρούχη στο Κολωνάκι ή τα Πετράλωνα, ψάχνουν τα υπολείμματα της αστικής Κυπριάδου (σε διπλοκατοικία, Χαλεπά 13, έμενα μικρός στις αθηναϊκές μου διακοπές).

Σε μερικά κείμενα, αναρτήσεις ή εκπομπές, αναφέρονται με νοσταλγία στις σιδερένιες «αναμονές» πάνω από την μπετόν πλάκα (τότε βέβαια πολλοί τις θεωρούσαν αίσχος), λατρεύουν τις πολυκατοικίες του ’50 (τότε που πολλοί τις θεωρούσαν τσιμεντένια τέρατα) κ.ο.κ. Στον τόπο μας ανθεί η αχαλίνωτη και ρηχή νεωτερικότητα. «Το μοντέρνο για την Ελλάδα ήταν, κατ’ αρχήν, να έχουμε σπίτια χωρίς ποντίκια» είχε εντοπίσει με ρεαλισμό ο αρχιτέκτονας Γιώργος Χαϊδόπουλος.

Είναι σίγουρο ότι πάντα βρίσκεται ρωγμή νεορομαντικής γοητείας. Οι μεγάλες αστικοποιήσεις, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, μετά τον Εμφύλιο, οι ελεύσεις του φοιτητόκοσμου από τη δεκαετία του ’70 και μετά αποτέλεσαν την κοινωνική παραγγελία. Η Αθήνα στήριξε την ανάπτυξή της στην ίδια της τη διόγκωση. Και αυτό αναπότρεπτα είχε και την πολιτική της παρήχηση. Η ελληνική πολιτική σκηνή καλλιέργησε το να μην πειραχτούν αυθαιρετουπόλεις, να βρεθούν να νομικά τεχνάσματα ώστε να εισπραχθούν χρήματα, με αντάλλαγμα μια υβριδική και κακόγουστη νομιμότητα. Μέσα στον διπλό μηχανισμό καταπάτησης και νομιμοποίησης στήνεται (πιθανόν και ως αντίδραση) ο μηχανισμός ανάμνησης. Ισως μπροστά στη αγχώδη και αποκρουστική πραγματικότητα, της απόλυτης συναισθηματικής ερημιάς (αυτό που συμβαίνει και βαθαίνει δηλαδή), συντελείται η στροφή σε ένα «κάπου αλλού». Σε έναν άλλο χρόνο, άλλον τόπο, που θα συγκροτήσει και ένα άλλο (διαφορετικό από τον ηγεμονεύοντα) άνθρωπο. Το συχνά, αόριστο παρελθόν, τελευταία και επιχρωματισμένο, περιγράφει μια αθώα πλευρά της πολύχρονης πολιτικής και κοινωνικής σκληρότητας.

Οι επικοινωνιολόγοι το 1985 είχαν κάνει το λάθος να τυπώσουν μια γιγαντοαφίσα με ασπρόμαυρο πορτρέτο του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Σαν να υπομνημάτιζαν αυτό που προσπαθούσαν να αποφύγουν. Τη σύνδεση με τα γεγονότα του ’65. Η μνήμη συχνά, αντί να αμβλύνει, οξύνει.

Αυτό όμως που επιβάλλεται τελικά είναι η πολιτική διαχείριση του χρόνου και όχι της μνήμης. Δεν είναι η συγκινημένη ματιά στο αρχιτεκτονικό παρελθόν, αλλά η ωμή ματιά στο παρόν. «Τακτοποιήσεις αυθαιρέτων» διαβάζει κανείς σε αγγελίες και πινακίδες. Νομοσχέδια τεχνασμάτων, όπως το πρόσφατο, για να δοθεί ακόμα μια πολιτιστική ώθηση: «αυθαιρετήστε, αυθαδιάστε, θα το λύσουμε».

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ