Το Θέατρο που έφυγε

Στις 22 Φλεβάρη του ’73 έφυγε απ’ τη ζωή η μεγαλύτερη και ίσως πιο σπουδαία ηθοποιός που γνώρισε η ελληνική σκηνή. Η Κατίνα Παξινού. Πάνε πενήντα χρόνια. Το θυμάμαι πάντα γιατί στις 22 είναι τα γενέθλιά μου. Τα δικά μου, του Βασίλη Παπαβασιλείου και του Νίκου Καραθάνου. Την Παξινού είχα την τύχη και την ευλογία να τη γνωρίσω στα πρώτα χρόνια της Δραματικής Σχολής του Εθνικού. Ηταν φθινόπωρο μόλις είχαν αρχίσει τα μαθήματα και πριν καλά καλά συνέλθουμε απ’ την είσοδό μας στην τάξη ο διευθυντής της σχολής τότε και πρωταγωνιστής του Εθνικού Θάνος Κωτσόπουλος μας ανακοινώνει ότι θα αρχίσουμε πρόβες για να συμμετέχουμε όλοι οι μαθητές και των τριών τάξεων σε μια παράσταση που θα παιζόταν την 28η Οκτωβρίου με ένα μεγάλο μονόπρακτο του Δημήτρη Μπόγρη με τίτλο «Καταχνιά στον Επαχτο».

Οχι δεν είναι ένα μέρος εξωτικό και μακρινό. Ετσι λέγανε επί Φραγκοκρατίας τη Ναύπακτο. Αρχίσαμε λοιπόν τις πρόβες στη σχολή, που ήταν τότε στη Μενάνδρου δίπλα στο του Τσίλερ και μάλιστα υπήρχε και μια μικρή πόρτα που ένωνε σχολή και θέατρο που χρησιμοποιούσαν οι καθηγητές μας αλλά κι εμείς να δούμε σκαστοί πρόβες απ’ τον δεύτερο εξώστη. Οπως λοιπόν διαβάζαμε το κείμενο πριν το στήσιμο ανοίγει αυτή η πόρτα και μπαίνει φουριόζα η Παξινού να πάει στο μάθημά της που είχε σε άλλη αίθουσα. Κράταγε την τσάντα της στο ένα χέρι και στο άλλο είχε ένα πουάρ που έκανε ανάσες για το άσθμα που την ταλαιπωρούσε στη ζωή αλλά στη σκηνή ούτε που το υποψιαζόσουνα. Με το που τη βλέπουμε σηκωνόμαστε όλοι κλαρίνο. Μας βλέπει, κάνει έναν μορφασμό και λέει.

– Καθήστε κάτω βρε. Ποια νομίζετε περνάει; Η Μπριτζίτ Μπαρντό;

Μιλούσε πολύ καλά γαλλικά αλλά επίτηδες δεν είπε Μπριζίτ σαν να μας έλεγε εσείς για κάτι τέτοιες τρελαίνεστε οπότε αφήστε τα κόλπα και τους δήθεν σεβασμούς.

Αυτή η γυναίκα που στη ζωή της ήταν τόσο γήινη όταν ανέβαινε στη σκηνή δεν την αναγνώριζες. Ξαφνικά ψήλωνε, τα μάτια της δυο τεράστιες τρύπες όλο φωτιά, τα χέρια της πουλιά άλλοτε φτερουγίζαν σαν τρελά κι άλλοτε ακίνητα με τα δάχτυλά της βγαλμένα λες από έναν αναγεννησιακό πίνακα. Μόλις όμως γυρνούσε στο καμαρίνι ή θα ‘πιανε ένα πλεκτό ή θα κεντούσε σαν μια θεία ή τη μητέρα σου.

Κεντούσε, έπλεκε και μαγείρευε υπέροχα. Ηταν φορές που ερχότανε στην τάξη φορτωμένη με δυο τρία θερμός, «σας έφερα λίγη σουπίτσα που έβαλε κρύο σήμερα να ζεσταθεί το μέσα σας».

Επρεπε να δεις πώς μάθαινε τους ρόλους της. Τους έγραφε με άκραν επιμέλεια. Κι όχι μόνο τις δικές της ατάκες, αλλά και τον άλλων ρόλων για να ξέρει σε τι απαντάει ή τι συνεχίζει. Των άλλων δε ηθοποιών με μπλε μελάνι και τις δικές της με κόκκινο. Κι αφού τα μάθαινε μετά καθότανε στο πιάνο. Ηθελε σε κάθε αίσθημα να βρει την αντίστοιχη μουσική που θα το εκφράσει όσο γίνεται καλύτερα. Αυτά στις πρόβες. Οσο όμως πλησίαζε η παράσταση όλα αυτά γίνονταν ζωή, φωτιά και αίμα. Καμία προετοιμασία και καμία τεχνική δεν μπορούσες, όχι να δεις; ούτε καν να υποπτευθείς. Αλλά ας αφήσουμε να μιλήσει η ίδια για τη δουλειά της. Βρήκα το κείμενο στο Actors House και το παραθέτω.

«Η συγκίνηση είναι βασικά χρήσιμη και κάποτε απολύτως απαραίτητη. Οπως ανάλογα πάλι, σε ορισμένες περιπτώσεις, περισσότερο από τη συγκίνηση, η φαντασία, η τεχνική, η ευστροφία και η εμπειρική, είναι τα κατάλληλα όπλα για την κατάκτηση της θεατρικής μορφής.

Οι τραγικοί και οι δραματικοί ρόλοι απαιτούν τη συγκίνηση του ηθοποιού, γιατί απ’ αυτόν μεταδίδεται και στο θεατή η αίσθηση της αλήθειας και της γνησιότητας.

Οι ρόλοι χαρακτήρων, πάλι, ή οι συμβολικοί, οι αντιπροσωπευτικοί ιδεών ή κοινωνικών καταστάσεων, οι συνθετικοί, ας τους πούμε, αποζητούν τεχνική περισσότερο και δεξιοτεχνία

– όταν παίζω τη Ζαχανασιάν στην “Επιστροφή της γηραιάς κυρίας”, πιότερο από προσωπική συγκίνηση επιστρατεύω νοημοσύνη και όσο γίνεται περισσότερη σκηνική δεξιότητα.

Αλλά όταν προσπαθώ να γίνω η κυρία Αλβινγκ στους “Βρικόλακες” ή Μπερνάρντα Αλμπα ή Εκάβη, ή Ηλέκτρα, τότε η συγκίνησή μου είναι το βάθρο όλης μου της σκηνικής ενέργειας.

Συγκίνηση βέβαια, που την παρακολουθώ με διαίσθηση και την εποπτεύω με λογική σε κάθε στιγμή που προσπαθώ να την υποτάσσω όσο μπορώ στους αισθητικούς κανόνες που με δίδαξε ο χρόνος και ο κόπος…»

Πόσο θα ήθελα να πάω στο Τσίλερ να το διαβάσω στους σπουδαστές της Σχολής του Εθνικού που το έχουν καταλάβει. Θα το καταλάβουν λέτε; Αλλά θα μ’ αφήσουνε και να μπω; Ή θα φάω πόρτα σαν τον κύριο Τσίπρα.

Τι να πει κανείς; Παιδιά.