Ιστορικός, φιλόσοφος, άρχοντας

Ο Γιώργος Δερτιλής μάς άφησε αναπάντεχα προχθές το βράδυ. Ηταν ακμαίος και σε πλήρη δραστηριότητα. Είχε μόλις παραδώσει, σχολαστικά αναθεωρημένη, την αγγλική μετάφραση του βιβλίου του «Ιστορία της νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας, 1750-2015» στις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Yale. Εργαζόταν ήδη για την Ακαδημία Αθηνών, περιμένοντας την ορκωμοσία του∙ είχε προλάβει να εκλεγεί τακτικό μέλος της τον περασμένο Νοέμβριο. Αλλά η Αθήνα, με τους ομότεχνους και τους καλούς μαθητές του, δεν τον κρατούσε. Στα Μητάτα, στα Κύθηρα, ένιωθε ελεύθερος και παραγωγικός, εκεί ήταν ευτυχισμένος. Ακόμη και στο Παρίσι, που τον είχε κερδίσει από τότε που εκλέχτηκε διευθυντής σπουδών στην École des Hautes Études en Sciencessociales (EHESS), το 2000, και έλαβε και τη γαλλική υπηκοότητα, πήγαινε όλο και λιγότερο τα τελευταία χρόνια. Αφοσιωμένος στο συγγραφικό του έργο ύστερα από τόσες δεκαετίες ακαδημαϊκής διδασκαλίας – από το 1978 δίδασκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ως το 2008 διηύθυνε σεμινάρια στη Γαλλία -, αποζητούσε την ήμερη νησιωτική φύση και, πάνω απ’ όλα, το κολύμπι.

Ο Γιώργος Δερτιλής ήταν ιστορικός διεθνούς διαμετρήματος. Με σπουδές στην Ελλάδα και στην Αγγλία, με θητεία σε πολλά ξένα πανεπιστήμια – Harvard, European University Institute, Φλωρεντία, Οξφόρδη και βεβαίως EHESS, τη σχολή του Μπροντέλ – εισήγαγε στον ελληνικό χώρο όχι μόνο μεθόδους και πεδία των κοινωνικών επιστημών, αλλά και νέα ακαδημαϊκά ήθη: δημιουργικό διάλογο με το φοιτητικό ακροατήριο, ευγένεια, αυτογνωσία και καλό γούστο. Οσες και όσοι μαθήτευσαν κοντά του, στην Ελλάδα και στη Γαλλία πρωτίστως, τον λάτρεψαν∙ τεκμήριο οι δύο τιμητικοί τόμοι που εξέδωσαν η Αντα Διάλλα και η Νίκη Μαρωνίτη το 2013 («State, Economy, Society, 19th-20th Centuries»), οι Παναγιώτης Κιμουρτζής, Αννα Μανδυλαρά και Νικόλαος Μπουμπάρης το 2021 («Ιστορία, μια καλή τέχνη»), με κείμενα ιστοριογραφικά και προσωπικά.

Οι ιστορικές μελέτες του Δερτιλή υπήρξαν καθοριστικές για την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας. Δεκαέξι μονογραφίες δημοσίευσε, με έμφαση αρχικά στο «Ζήτημα των τραπεζών» (1980), την «Ελληνική οικονομία (1830-1910) και βιομηχανική επανάσταση» (1984), τους φόρους, τον εθνικισμό, την παιδεία, το «Λερναίον κράτος» (2000, 2019), ωσότου απορροφήθηκε από το μείζον έργο του, την «Ιστορία του ελληνικού κράτους (1830-1920)», που γνώρισε επτά εκδόσεις (2004-2008) και άλλες τέσσερις ριζικές αναθεωρήσεις (2014-2018). Μακρόπνοο έργο ζωής, τον συνόδεψε, με τους πολέμους και τις χρεοκοπίες της Ελλάδας, ως το τέλος. Από αυτή τη συναναστροφή προέκυψε η μελέτη του «Επτά πόλεμοι, τέσσερις εμφύλιοι, επτά πτωχεύσεις, 1821-2016», που αξιώθηκε δώδεκα επανεκδόσεις. Το 2013, ο ιστορικός που μας είχε συνηθίσει σε πίνακες και στατιστικές, μας αιφνιδίασε με ένα καινοτόμο βιβλίο οικογενειακής ιστορίας: οι «Συνειρμοί, μαρτυρίες, μυθιστορίες» απέσπασαν το κρατικό βραβείο και το βραβείο Νίκος Θέμελης.

Η παρουσία του Γιώργου Δερτιλή συνδέθηκε με λαμπρές σελίδες της έρευνας και του πολιτισμού: την ίδρυση του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών, δραστηριότητες του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, των Γενικών Αρχείων του Κράτους, του ιδρύματος Schlumberger les Treilles στη Γαλλία, του Ιστορικού Αρχείου και του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης. Μαζί του σβήνει ένας ολόκληρος κόσμος υψηλής καλλιέργειας και παιδείας, φυσικής ευγένειας και καλαισθησίας, ειδημοσύνης, καλλιέπειας και αρχοντιάς. Χάσαμε έναν μεγάλο ιστορικό, έναν ακέραιο άνθρωπο, άφοβο, μαχητικό και γενναιόδωρο. Ιδεολόγο. Από αυτούς που όλο και σπανιότερα παράγει ο τόπος μας.

Η Μαριλίζα Μητσού είναι ομότιμη διευθύντρια σπουδών στην EHESS