Το δόγμα του σήμερα: Αχρηστο ό,τι δεν φέρνει… νίκη

Μεγάλο το κεφάλαιο του «ομού», του «μαζί», του ποδοσφαίρου συνόλου… Με πρώτη διδάξασα τη Μεγάλη Αυστρία, τη Βούντερτιμ (Ομάδα Θαύμα), περίτεχνο ποδόσφαιρο, συνεχείς πάσες, συνήθως με τη μία, το ξαναθυμήθηκαν 35 χρόνια μετά ο μέγας Βαϊσβάιλερ και ο Ερνστ Χάπελ, ο ένας στην Κολωνία, ο Αυστριακός στο Αμβούργο. Τα πάντα επάνω στην ανάπτυξη που την άπλωνε βεντάλια σε όλο το γήπεδο η πάσα. Και στις προπονήσεις τους που με τράβαγε το σφουγγάρι γνώσεων που λέγεται Αλέφαντος, μέναμε στήλες άλατος βλέποντας τους δυο παγκόσμιους προπονητές και αργότερα τον Μίχελς στον Αγιαξ, τα 2/3 στις προπονήσεις τους να είναι τετράγωνα πέντε εναντίον τεσσάρων με μία ή δύο πάσες… Και τα ποδοσφαιρικά θηρία του καιρού τους να τα δίνουν όλα…

Οταν στο τέλος τούς συζητούσαμε, μας απαντούσαν γελαστά «Das ist total fussball», δηλαδή ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο. Και επιμένοντας ο Αλέφαντος ξαναρωτούσε, μα αυτά είναι παιχνιδάκια… και αυτοί χαμογελούσαν ξανά και ο Χάπελ έδωσε την απάντηση: «Και το ποδόσφαιρο τι είναι; … Ενα παιχνίδι, με μία διαφορά, “ομαδικό”, και όλα αυτά χτίζουν το passing fussball. Και μόνον το passing γεννάει το total, αυτό που λέμε και απολαμβάνουμε, το ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο…». Και ακριβώς σε αυτό το χαρακτηριστικό του κρύβεται το κοινωνικό του μεγαλείο, ένας κόσμος του μαζί, που φωτογραφίζει τη φύση και λειτουργία του κόσμου που οι ελίτ αποκαλούν προλεταριάτο… και αυτό ακριβώς η ιδιαιτερότητα του ποδοσφαίρου. Σφραγίζει την ανεκτίμητη κοινωνική του ταυτότητα.

Θα χρειαστεί εδώ να κάνουμε μία ακόμα ενδοσκόπηση στη φύση του φαινομένου που σημαδεύει μοναδικά τη ζωή μας. Να σημειώσουμε λοιπόν κατ’ αρχάς ότι η λογική της διαρκούς κίνησης στον χώρο καθιστά εν μέρει δευτερεύον το ζήτημα της διάταξης των τριών γραμμών της ομάδας – δηλαδή του καταμερισμού εργασίας μεταξύ επίθεσης, κέντρου και άμυνας, τον οποίο συναντάμε ήδη στο φλωρεντινό calcio -, σ’ ένα παιχνίδι που πριμοδοτεί την επιθετική ζωντάνια και την ασταμάτητη ομαδική κίνηση, κάθε παίχτης είναι ταυτόχρονα επιθετικός, όταν η ομάδα έχει την μπάλα στην κατοχή της, και αμυντικός, όταν η κατοχή χάνεται. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η επιτιθέμενη ομάδα μετασχηματίζεται αυτοστιγμεί σ’ έναν συλλογικό αμυνόμενο, με στόχο να εμποδίσει ευθύς εξαρχής την ανάπτυξη αντεπιθέσεων του αντιπάλου. Πρόκειται για το λεγόμενο «πρέσινγκ».

Σε πλήρη αντίθεση με ό,τι συνήθως της καταλογίζουν οι «φιλελεύθεροι» προπονητές, η συγκεκριμένη ποδοσφαιρική φιλοσοφία, που δεν βασίζεται στην αναζήτηση ατομικών λύσεων αλλά στο ιδεώδες του συλλογικού παιχνιδιού, δεν έχει τίποτε το μηχανικό ή το «μιλιταριστικό». Η συγκεκριμένη κριτική – που έχει συχνά για στόχο της την Μπαρτσελόνα – ταιριάζει γάντι στον τύπο παιχνιδιού που πρέσβευαν στις αρχές του 20ού αιώνα ο Μπέιντεν-Πάουελ (Robert Stephenson Smyth Baden-Powell, 1ος βαρόνος Μπέιντεν-Πάουελ, 1857-1941), βρετανός στρατιωτικός και ιδρυτής του προσκοπισμού, και οι πρώτοι καθολικοί σύλλογοι: θεωρούσαν όλοι τους ότι ο «αρχηγός» της ομάδας έπρεπε να έχει το απόλυτο κουμάντο μέσα στο γήπεδο, καταλήγοντας να ταυτίζουν την παιδευτική αξία του ποδοσφαίρου με την υπακοή στην ιεραρχία.

Η φιλοσοφία που προτάσσει το συλλογικό παιχνίδι βρίσκεται στον αντίποδα τούτης της αντίληψης για τους εξής δύο λόγους. Πρώτον, επειδή – σύμφωνα με τον ελβετό φαινομενολόγο Ζορζ Αλντά – η πάσα, που αποτελεί τον πυρήνα του εν λόγω ποδοσφαίρου, συνιστά πάντοτε «ένα ποντάρισμα στην ελευθερία του άλλου», γι’ αυτό θα πρέπει να επιδιώκουμε πάντοτε να δίνουμε την μπάλα όχι εκεί όπου βρίσκεται κάθε φορά ο εν κινήσει συμπαίκτης μας, αλλά εκεί όπου θα βρεθεί, προβλέποντας «την πορεία του» ή βάσει του πότε «ζητάει μπάλα». Κεντρικό στοιχείο εδώ είναι η εμπιστοσύνη στην ευφυΐα των συμπαικτών μας. Γι’ αυτό και πολλές πάσες πάνε χαμένες ακριβώς επειδή οι δύο παίκτες «δεν συνεννοήθηκαν» (σύμφωνα με την κλασική έκφραση των εκφωνητών).

Κατά δεύτερον, ακριβώς χάρη σε τούτη τη διαρκή ομαδική κίνηση μπορεί κάθε παίκτης να δίνει τον καλύτερό του εαυτό και να ξεδιπλώνει την ατομική του δημιουργικότητα.

Μπορούμε κάλλιστα να περιγράψουμε τούτη τη διαρκή συλλογική κίνηση ακολουθώντας το σχήμα του Μαρσέλ Μος σχετικά με την τριπλή υποχρέωση «της προσφοράς, της αποδοχής και της ανταπόδοσης». Αν, για παράδειγμα, ο Λέο Μέσι θεωρείται σήμερα ως ο καλύτερος παίκτης του κόσμου, είναι, μεταξύ άλλων, κι επειδή μπορούσε ανά πάσα στιγμή να βασίζεται στις πάσες ακριβείας του Τσάβι και του Ινιέστα – τους οποίους, αντιστοίχως, βοηθούσε ν’ αποφασίσουν αν και πού θα πασάρουν την μπάλα ακριβώς επειδή τους τη ζητούσε με τον ιδανικότερο τρόπο. Πρόκειται για μια σύνοψη της ιδέας που αποτελεί θεμέλιο όχι μόνο του πρωταρχικού σοσιαλισμού μα και της κοινωνιολογικής σχολής του Εμίλ Ντιρκάιμ: όταν μια συλλογικότητα ή κοινωνική ομάδα πριμοδοτεί την αλληλοβοήθεια και την αλληλεγγύη, αντί για τον ανταγωνισμό και τον πόλεμο όλων εναντίον όλων, δημιουργούνται οι βέλτιστες συνθήκες για την προσωπική ολοκλήρωση κάθε μέλους της ομάδας. Ιδού τι ήθελε να τονίσει ο Ερίκ Καντονά με την περίφημη ατάκα που έδωσε ως απάντηση, όταν τον ρώτησαν για ποιο από τα πολλά του γκολ είναι περισσότερο περήφανος: «Τ’ ομορφότερο γκολ μου; Ηταν µια πάσα!».