Το λυκόφως μιας επαναστατικής ιδέας

Ο δανός κοινωνιολόγος Γκόστα Εσπινγκ-Αντερσεν διακρίνει τρία είδη κοινωνικού κράτους. Το πρώτο είναι το σοσιαλδημοκρατικό, εφαρμόζεται στις σκανδιναβικές χώρες, χαρακτηρίζεται από υψηλότερη κοινωνική δαπάνη ανά κάτοικο σε σχέση με άλλες χώρες και χρηματοδοτείται από μεγαλύτερες δημοσιονομικές πιέσεις και τη λεγόμενη «ευελισφάλεια» (flexicurity) της αγοράς εργασίας. To δεύτερο είναι το συντηρητικό, εφαρμόζεται στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Αυστρία, Πορτογαλία) και συνδυάζει το δημόσιο με το ιδιωτικό σε μια σειρά από τομείς (συντάξεις, εκπαίδευση, υγεία, φροντίδα). Το τρίτο είναι το φιλελεύθερο, εφαρμόζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία και απευθύνεται κυρίως στα φτωχότερα στρώματα της κοινωνίας.

Το κοινωνικό κράτος, σημειώνει ο Χοακίν Εστεφανία στην «El País», υπήρξε σε γενικές γραμμές προϊόν μιας τακτικής συμφωνίας ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον δημοκρατικό σοσιαλισμό. Οι στόχοι των δύο στρατοπέδων δεν ήταν φυσικά οι ίδιοι. Οι χριστιανοδημοκράτες επεδίωκαν πάνω απ’ όλα την κοινωνική προστασία των πολιτών, ενώ οι σοσιαλδημοκράτες πρόσθεταν σε αυτό και τη μείωση των ανισοτήτων. Οταν έπεσε το Τείχος, οι συντηρητικές δυνάμεις έπαψαν να φοβούνται αυτή τη «σιωπηρή επανάσταση» και βάλθηκαν πρώτα να υπονομεύσουν το κοινωνικό κράτος κι ύστερα να το καταστρέψουν. Για τον σκοπό αυτό, έπρεπε να δυσφημήσουν τους αποδέκτες του και να αμφισβητήσουν την αποτελεσματικότητά του. «Το κοινωνικό κράτος είναι αναχρονιστικό, αναποτελεσματικό και ασυμβίβαστο με τη σημερινή κοινωνία», έγραφε το 1991 ο ηγέτης της ισπανικής Δεξιάς Χοσέ-Μαρία Αθνάρ.

Στην αμφισβήτηση αυτή προστέθηκαν και δύο αντικειμενικά γεγονότα: η δημοσιονομική κρίση που προκλήθηκε σε πολλές χώρες από τη γήρανση του πληθυσμού τους και τα εκλογικά προβλήματα των βασικών υπερασπιστών του κοινωνικού κράτους, των σοσιαλδημοκρατών.

Αυτό που παρακολουθούμε τον τελευταίο καιρό και έχει ξεσηκώσει τους Γάλλους, τους Βρετανούς και τους Πορτογάλους είναι η οριστική ρήξη της ισορροπίας που είχε επιτευχθεί κατά την περίοδο της «Ενδοξης Τριακονταετίας» ανάμεσα στο κεφάλαιο και στην εργασία. Οι ανισότητες, που διευκόλυναν τόσο τους φασισμούς όσο και τους κομμουνισμούς, αρχίζουν και πάλι να εκτοξεύονται. Το σύστημα υγείας καταρρέει σε χώρες που κάποτε υπερηφανεύονταν γι’ αυτό, όπως η Βρετανία. Η εκπαίδευση, που ιδιωτικοποιείται όλο και περισσότερο, όχι μόνο δεν αποτελεί πια έναν κοινωνικό ανελκυστήρα, αλλά γεννά ένα «μονοπώλιο ευκαιριών». Και το κοινωνικοπολιτικό ερώτημα που κυριαρχεί δεν είναι πλέον αν ο καπιταλισμός πρέπει να αντικατασταθεί από ένα άλλο σύστημα, αλλά αν οι πληθυσμοί των καπιταλιστικών χωρών έχουν την «πολυτέλεια» να απολαμβάνουν αξιοπρεπείς συντάξεις, οικουμενική περίθαλψη και μη απαγορευτική εκπαίδευση.

Στη συζήτηση αυτή έχουν φυσικά την τιμητική τους τα fake news. Ενα από αυτά είναι ότι οι Γάλλοι είναι «τεμπέληδες» και θέλουν να ζουν σε μια κοινωνία χωρίς προσπάθεια. Στη χώρα αυτή δεν έγραψε το 1880 ο Πολ Λαφάργκ το «Δικαίωμα στην τεμπελιά», όπου υποστήριζε ότι ο άνθρωπος πρέπει να δουλεύει τρεις ώρες την ημέρα; Εκεί δεν έγινε μπεστ σέλερ πριν από δύο δεκαετίες το «Καλημέρα, τεμπελιά», ένας οδηγός για το πώς να μην κάνεις τίποτα στον χώρο της δουλειάς σου;

Τον μύθο αυτό έρχεται να τον διαψεύσει, of all periodicals, το «Economist». Oι γάλλοι εργαζόμενοι, έγραφε πρόσφατα το βρετανικό περιοδικό, δουλεύουν κατά μέσο όρο περισσότερες ώρες την εβδομάδα (37) από τους Γερμανούς (35) και είναι σχεδόν εξίσου παραγωγικοί. Μπορεί επίσης να διακηρύσσουν ότι η εργασία δεν έχει πλέον κεντρικό ρόλο στη ζωή τους, μια καινούργια μελέτη όμως του Ινστιτούτου Montaigne δείχνει ότι τα τρία τέταρτα των Γάλλων εξακολουθούν να δηλώνουν ευχαριστημένοι με τη δουλειά τους.

Ισως είναι λάθος λοιπόν να πέφτουν οι προβολείς αποκλειστικά στην ηλικία συνταξιοδότησης. Στο κάτω κάτω, η Oxfam France υπολογίζει ότι μια φορολόγηση των κεφαλαίων των γάλλων δισεκατομμυριούχων κατά 2% θα εξαφάνιζε το συνταξιοδοτικό έλλειμμα μέσα σε μία νύχτα. Αυτό που θέλει ο πρόεδρος Μακρόν, σημειώνει το «Economist», είναι να τοποθετήσει την εργασία στον πυρήνα του προγράμματος της δεύτερης θητείας του και να πετύχει τον στόχο της «πλήρους απασχόλησης», δηλαδή ανεργία κάτω του 5%, κάτι που έχει να συμβεί από το 1979. Το μερίδιο των πολιτών 55 ως 64 ετών στην εργασία μπορεί να έχει αυξηθεί επί της προεδρίας του κατά πέντε ποσοστιαίες μονάδες φτάνοντας το 56%, παραμένει όμως πολύ κάτω από το 72% της Γερμανίας.

Η μεγαλύτερη εφικτή ουτοπία

Πριν ακόμη ο Λόρδος Μπέβεριτζ δημοσιεύσει στη μέση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου τις δύο μεγάλες μελέτες που του ανέθεσε ο Τσόρτσιλ, η βρετανίδα κοινωνιολόγος Μπέατρις Γουέμπ είχε θέσει τα θεμέλια της μεγαλύτερης εφικτής ουτοπίας της ανθρωπότητας: ενός δημοσίου δικτύου προστασίας. Μαζί με τον σύζυγό της και άλλους τρεις ερευνητές συνέταξαν στην αρχή του περασμένου αιώνα το «Minority Report», όπου πρότειναν ένα σύστημα δημόσιας αρωγής από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο. Το σύστημα αυτό, που εξασφαλίζει ένα ελάχιστο εθνικό επίπεδο πολιτισμένης ζωής για όλους ανεξαιρέτως τους πολίτες, θα μπορούσε κατά τον Τζορτζ Μπέρναρντ Σο να προκαλέσει στην πολιτική επιστήμη και την κοινωνιολογία μια ρήξη ανάλογη με εκείνη που είχε προκαλέσει η «Καταγωγή των ειδών» στη φυσική ιστορία και τη φιλοσοφία. Και να εμπνεύσει μια ολόκληρη γενιά.