Τα θυμωμένα στρουμφάκια

Γράφω ένα ακόμη αρθρίδιο για τη Γαλλία και αλλάζω θεματολογία: οι Γάλλοι με έχουν κουράσει. Στις απεργίες και στις διαδηλώσεις που συνεχίζονται με αίτημα να αποσυρθεί το νομοσχέδιο για τη συνταξιοδότηση ο «λαός» ζητάει τον αποκεφαλισμό του Εμανουέλ Μακρόν -μεταφορικά, προς το παρόν. Οι περισσότεροι Γάλλοι δεν αντιλαμβάνονται την αντιπροσωπευτική δημοκρατία: ο εργατικός συνδικαλισμός προβάλλει διεκδικήσεις που υπονοούν δημοψηφίσματα· λες και όλοι πρέπει να αποφασίζουμε για όλα κάθε μέρα· λες και η νομοθετική και εκτελεστική εξουσία είναι περιττές. Η αγωνιστική νοοτροπία, η οποία μεταφέρεται στην Εθνοσυνέλευση -που έχει γίνει τσίρκο- σημαίνει ότι ο καθένας από μας γνωρίζει την άριστη λύση για τα εθνικά, κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα· από τις ελλείψεις φαρμάκων μέχρι το δημόσιο χρέος και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Λείπει η ταπεινοφροσύνη κι εκείνο το είδος της στωικότητας που κάνει τη ζωή άξια να βιωθεί. Οι γροθιές που υψώνονται στα έδρανα θυμίζουν εικόνες από την εποχή όπου οι Ορεινοί ούρλιαζαν στην αίθουσα όπως ο λαός στα πεζοδρόμια.

Οι Γάλλοι αδυνατούν να συγκρίνουν τη χώρα τους με τον υπόλοιπο κόσμο: έχουν βολευτεί σε μια συνθήκη υπερπατριωτισμού στην οποία χωράει, με αλλόκοτο τρόπο, η απαξίωση του πολιτικού και κοινωνικού τους συστήματος. Έτσι, επί δεκαετίες, μιλάμε για «κρίση» και για «χάος»· οι λέξεις έχουν χάσει τη σημασία τους. Όταν στο βαγόνι του μετρό υπάρχει συνωστισμός -και πώς να μην υπάρχει εφόσον έχουμε μπει στην κούρσα της γεννητικότητας- παραπονιόμαστε για τη δυσλειτουργία των μέσων μαζικής μεταφοράς· όταν κολλάμε σε μποτιλιάρισμα αναπολούμε τον παλιό καλό καιρό σαν τον Ζακ Τατί ως κύριο Υλό (που ωστόσο ήταν πεζός). Τα πάντα μάς προκαλούν αγανάκτηση: οι αγενείς σερβιτόροι, τα τρένα, η πρωθυπουργός, οι μεταρρυθμίσεις, η τιμή της φραντζόλας. Αυτή είναι η συναισθηματική βάση της γαλλικής αγωνιστικότητας: οι Γάλλοι βγαίνουν στους δρόμους με πλακάτ και συνθήματα για την κατάληψη της Βαστίλλης και Allez vous faire foutre! Και σαν να μη έφταναν όλα τούτα, είναι χειμώνας -κάνει κρύο- και ύστερα έρχεται το καλοκαίρι· και κάνει ζέστη.

Τα στερεότυπα περιέχουν πάντοτε κάποια αλήθεια: οι Γάλλοι διαφέρουν, για παράδειγμα, από τους Αυστραλούς· οι Γερμανοί διαφέρουν από τους Έλληνες (αν και όχι όσο νομίζουν)· οι Αμερικανοί έχουν ορισμένα χαρακτηριστικά που τους καθιστούν ορατούς από μακριά. Και ούτω καθεξής. Το χαρακτηριστικό των Γάλλων είναι οι απαιτήσεις· το ότι τα θέλουν όλα με τον δικό τους τρόπο και είναι απαρηγόρητοι όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται στις επιθυμίες τους. Καμιά φορά, μου φαίνονται σαν συνοφρυωμένα στρουμφάκια. Όσο για τα ΜΜΕ, δραματοποιούν μικροπροβλήματα, μας δηλητηριάζουν με αφηγήσεις παρακμής, με προφητείες κατάρρευσης -οι οποίες ίσως έχουν κάποια βάση αλλά για εντελώς διαφορετικές αιτίες από εκείνες που προβάλλονται.

Πριν από λίγες εβδομάδες γινόταν λόγος για ενδεχόμενο μπλακ-άουτ -κάτι που δεν συνέβη τελικά· ούτως ή άλλως, οι περισσότερες από τις συμφορές της ζωής μας δεν συμβαίνουν ποτέ. Κι όμως, η μακρινή πιθανότητα ότι θα συνέβαινε διακοπή ρεύματος προκάλεσε κατάρες προς την κυβέρνηση και αναστεναγμούς de profundis. Σημειώνω ότι στις ΗΠΑ, όπου συμβαίνουν μπλακ-άουτ λόγω όντως ακραίων καιρικών συνθηκών (τυφώνες, κυκλώνες, καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις, «μπιλοζίρια»), σε περίπτωση που κοπεί το ρεύμα, ανάβουμε κεριά και περιμένουμε ήσυχα να επισκευαστεί το δίκτυο. Δεν έχω ακούσει ποτέ κανέναν Αμερικανό να μη θέλει ξαφνικά τη ζωή του εξαιτίας μιας βλάβης στο δίκτυο ηλεκτροδότησης.

Στη Γαλλία τα παράπονα είναι θέμα συζήτησης, κάτι που φέρνει κοντά τους ανθρώπους στην ουρά του φούρναρη και στο λεωφορείο. Αααααχχχ, τι τραβάμε οι δύσμοιροι… Καλό κουράγιο! Αν απομονώσει κανείς τις συζητήσεις από το περιβάλλον θα συμπεράνει ότι ζούμε στο Κονγκό ή σε κάποια παρόμοια χώρα που υποφέρει χρονίως. Κι όμως, στη Βρετανία και στις ΗΠΑ, θέμα συζήτησης είναι το πώς συνέβη κάτι καλό ή κάτι αστείο και το πώς θα λυθεί ένα πρόβλημα· συχνά μάλιστα, τα παράπονα θεωρούνται τρόπος για να κλείσει ή για να αποφευχθεί μια συζήτηση. Όχι στη Γαλλία, όπου η γκρίνια -από την οποία λείπει κάθε ίχνος αυτοκριτικής- έχει ιστορικές ρίζες: στο πέρασμα των αιώνων, η αποτυχία να αναγνωρίσουμε ότι ζούμε σε μια από τις πιο επιτυχημένες κοινωνίες στον κόσμο, η αχαριστία και η αρνητικότητα έχουν δημιουργήσει ένα κατωφερές σπείραμα που φτάνει στον πάτο του άγχους. Έτσι, σήμερα, σύσσωμη η γαλλική κοινωνία έχει αγχωθεί σφόδρα διότι επίκειται να μετατεθεί το ηλικιακό όριο της συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 -κα-τα-στρόφ! Εξού και τα οργισμένα πλήθη στους δρόμους –Κάτω τα χέρια από τις συντάξεις, ειδαλλιώς θα αυτοκτονήσω και θα σας πιτσιλίσω- τα οποία κατευχαριστιούνται τις εκδηλώσεις δρόμου μόνο και μόνο εξαιτίας της έκλυσης αδρεναλίνης και της νομιμοποίησης της γενικής άγνοιας. Η αριστερά και η λαϊκιστική δεξιά που τα κινητοποιούν δεν ανησυχούν καθόλου για το ότι το γαλλικό δημόσιο στηρίζεται εν πολλοίς σε αμερικανικά και ασιατικά κεφάλαια -σε καπιταλιστές και μάλιστα ξένους· καλούν τους Γάλλους να εργάζονται λιγότερο, να ζητούν υψηλότερες αμοιβές και να επιδεικνύουν ακομπλεξάριστα τον γνώριμο ζαμανφουτισμό – μια γαλλική λέξη για μια γαλλική στάση ζωής.

Αναρωτιέμαι μήπως αυτή η εξωστρέφεια -η αχαλίνωτη έκφραση δυσαρέσκειας- ωφελεί την ψυχική υγεία σε βάθος χρόνου. Αν και οι Γάλλοι δίνουν την εντύπωση κακομαθημένων παιδιών, ίσως το ότι χρησιμοποιούν τους εκλεγμένους σαν σάκο του μποξ κι ότι τσακώνονται όλη μέρα («ταξική πάλη»!) να τους προστατεύει από ψυχικές ασθένειες. Την ίδια στιγμή μού φαίνεται κάπως νοσηρό το ότι η πεισματική αντίσταση δεν συνοδεύεται ούτε από ορθολογική προτεραιοποίηση των προβλημάτων (παιδεία, ισλαμική μετανάστευση, περιβάλλον, επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης και του κινεζικού εμπορίου στη γαλλική οικονομία), ούτε από προτάσεις για τη λύση τους, ούτε από πνεύμα ενότητας: τα θυμωμένα στρουμφάκια είναι οι κληρονόμοι των Ιακωβίνων που έστειλαν στη λαιμητόμο καμιά σαρανταριά χιλιάδες αντεπαναστάτες, μεταξύ των οποίων και τον ίδιο τους τον εαυτό.