Μια εποχή ήττας, μια κωμωδία των αστών

Η λογοτεχνία κληρονομεί ξεχασμένα μπαούλα, κασόνια, κιβώτια, συρτάρια, όπου συγγραφείς έχουν αφήσει έργα ολοκληρωμένα ή ημιτελή, σημειώσεις και ημερολόγια, τα οποία αν δεν αβγατίζουν τη φήμη του δημιουργού, συμπληρώνουν και ερμηνεύουν τη δημιουργική του πορεία. Τι θα ήταν, για παράδειγμα, ο Φερνάντο Πεσόα αν δεν είχαμε το μπαούλο του, όπου ζούσαν οι ετερώνυμοί του. Τι θα ήταν ο Σταντάλ αν δεν είχε τη μανία να σωριάζει την παραμικρότερη αναφορά, καλή ή κακή, σχετικά με τα βιβλία του σε φακέλους, δίνοντας εξηγήσεις και εκφράζοντας αντιρρήσεις σε μακροσκελείς επιστολές.

Με αυτή τη λογική, καθώς η αξία του αυστριακού εβραϊκής καταγωγής πεζογράφου και δημοσιογράφου Γιόζεφ Ροτ (1894-1939) αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο, η ανακάλυψη, σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό του, ενός ανέκδοτου κειμένου του αποτελεί γεγονός. Ο τίτλος Περλέφτερ, η ιστορία ενός αστού συμπληρώνεται από τη διευκρίνιση των μελετητών «απόσπασμα μυθιστορήματος στα κατάλοιπα του συγγραφέα», το οποίο βρέθηκε στο Βερολίνο της μεταπολεμικής Ανατολικής Γερμανίας, σε ένα από τα δύο χαρτοκιβώτια με χειρόγραφα που ο Ροτ είχε εμπιστευτεί στον εκδότη και φίλο του Γκούσταβ Κίπενχοϊερ, εγκαταλείποντας τη ναζιστική Γερμανία και καταφεύγοντας στο Παρίσι. Η έφοδος της Γκεστάπο στα γραφεία του εκδότη, δύο μόλις μήνες αργότερα, με σκοπό την αναζήτηση και καταστροφή έργων Εβραίων, δεν εντόπισε εκείνα τα χαρτοκιβώτια. Και επιτέλους ο Περλέφτερ εκδόθηκε το 1978 στη Γερμανία, το 2013 στα αγγλικά και πλέον εγγράφεται στον κανόνα των έργων του Ροτ.

Πρόκειται για χρονικό της εποχής και του βίου του καθαρόαιμου Εβραίου Αλεξάντερ Περλέφτερ, με αφηγητή, σχολιαστή, απολογητή και ταυτόχρονα συγγνωστό κριτή τον ομόδοξό του Ναφτάλι Κρόι. Το ελκυστικό της εξέλιξης της ιστορίας είναι πως ο Κρόι παίζει τον ρόλο του ρυθμιστή που διασώζει την ουσία των σκέψεων και γεγονότων. Αφηγείται τα πεπραγμένα του θιάσου περί τον Περλέφτερ, τα μέλη της οικογένειάς του, το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον ως τη στιγμή που τα πράγματα φτάνουν σε ψυχικά, υψιπετή και ταπεινά επαναλαμβανόμενα μοτίβα αστικής φιλοδοξίας, αυταπάτης, εμμονής, κακότητας, οικονομικής και πολιτικής αλητείας, προκειμένου να εμφανιστεί και να συμμαζέψει όλη εκείνη την παραζάλη, για λίγο βέβαια: οι εκδοχές της πολλαπλασιάζονται αμέσως μετά. Οι παρεμβάσεις του συνοψίζονται στην εξής διατύπωση: «Αν ο Περλέφτερ ήταν ένας πέρα για πέρα συνηθισμένος άνθρωπος, ταυτόχρονα ήταν και ένας πολύ ασυνήθιστος άνθρωπος. Διότι δεν ήθελε καθόλου να είναι συνηθισμένος». Το ίδιο ισχύει για όλα τα πρόσωπα που, αμέσως ή εμμέσως, κατά τύχη ή επίτηδες, αποτελούν τον κόσμο της «τάξης Περλέφτερ», πρόδρομο του εθνικοσοσιαλισμού στη μικρή και ασήμαντη «περλεφτέρεια» πόλη, που ωστόσο θυμίζει τη Βιέννη μία δεκαετία μετά το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και μία δεκαετία πριν από την έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου: το κείμενο γράφτηκε μεταξύ Φεβρουαρίου 1929 και Μαρτίου 1930.

Θα πει κανείς πως έχουμε εδώ μια παραλλαγή της αστικής ρεαλιστικής Ανθρώπινης Κωμωδίας, γενικό τίτλο του έργου του Μπαλζάκ, αφού ο υπότιτλος του κειμένου είναι «η ιστορία ενός αστού». Η διαφορά είναι πως ο Ροτ δεν αποδίδει τη μεγάλη εικόνα με τις αναλυτικές περιγραφές ηρώων και καταστάσεων, δεν αποκαλύπτει τη δαιδαλώδη εξέλιξη ενός χαρακτήρα – πρότυπου της εποχής του, ούτε χρησιμοποιεί γεγονότα προς επεξήγηση του ρόλου κάθε προσώπου της αφήγησης. Καταστάσεις δημιουργημένες από τη γενικότερη πολιτική και κοινωνική δυναμική, πράξεις που συντάσσονται με την τρέχουσα αστική πραγματικότητα, σχέσεις και αλληλεπιδράσεις εντός του ευρύτερου χώρου και χρόνου μιας οικογένειας περιγράφονται ως διαρκής υπόκωφος κυματισμός παράλογης λογικής και λογικού παραλογισμού πριν από την εμφάνιση των Ιονέσκο και Συντροφίας.

Ο Μπαλζάκ αποδίδει την κωμωδία των αστών στην εποχή της διάπλασης και επιβολής νοοτροπιών και συμπεριφορών ταιριαστών με τις αυταπάτες, τον αμοραλισμό, τις εκδουλεύσεις και τις φιλοδοξίες μιας ανερχόμενης τάξης, κληρονόμου και βιαστή των πολιτικών και κοινωνικών επαναστάσεων στη Γαλλία. Ο Ροτ περιγράφει μια εποχή ήττας, τη γλοιώδη επιμονή σε αρχές δίχως αντίκρισμα, την αστική χαμέρπεια. Και όταν ο παρεμβαίνων Ναφτάλι Κρόι συμμαζεύει τα λουριά του ανδρείκελου Περλέφτερ και της οικογένειάς του, το κάνει με συμπάθεια, επειδή, όπως αναφέραμε, ο συνηθισμένος Περλέφτερ είναι ταυτόχρονα ασυνήθιστος, θέλοντας να μην είναι συνηθισμένος. Δεν υπάρχει στο σημείο εκκίνησης μιας ιστορικής μεταβολής. Βρίσκονται, αυτός, η οικογένεια, το περιβάλλον, στο τέρμα του αμαρτωλού αστικού βίου, εκεί όπου η κατηφόρα επιταχύνεται θορυβωδώς.

Αποτελεί ευτύχημα ότι το κείμενο παρέμεινε ημιτελές. Καθώς ο ρυθμός εξιστόρησης είναι ταχύς, ευφάνταστος, διαυγής, πολύχρωμος, νιώθεις πως το έργο είναι πλήρες. Δέκα σύντομα κεφάλαια όλα κι όλα, το δέκατο μερικές αράδες, ας αμφιβάλουμε αν αυτή η τέχνη θα διατηρούσε την ορμή της σε περίπτωση που το κείμενο απλωνόταν περισσότερο. Το αφήγημα λοιπόν είναι επαρκές: ο Περλέφτερ, κινούμενος μεταξύ επαγγελματικής επιτυχίας, κοινωνικής αποδοχής σε λέσχες και συλλόγους, πιστός μέχρις απιστίας, υπόδειγμα οικογενειάρχη, ένας φουσκωμένος διάνος, και η δακρύουσα μέχρις αναισθησίας υποταγμένη σύζυγός του. Τα τέσσερα παιδιά του, αρχής γενομένης από τον Αλφρεντ που κοιμάται με υπηρέτριες και χήρες, αφήνοντας αγιάτρευτα τα αφροδίσια νοσήματα που αρπάζει. Η Καρολίνα, ενδιαφερόμενη για τα μαθηματικά και τη φυσική σε ένα ερευνητικό ινστιτούτο, φαίνεται ότι απωθεί σοβαρούς υποψήφιους γαμπρούς. Η φανταχτερή Τζούλια, που πάσχει από αναιμία, γλυκιά, ωχρή, συμπαθεί, αν δεν ερωτεύεται, όποιον άντρα νομίζει ότι θέλει να την αποκαταστήσει. Και τέλος η όμορφη Μαργκαρέτε, συνεπαρμένη από έναν καθηγητή ιστορίας.

Οπως αναφέραμε, ο Περλέφτερ γράφτηκε από τον Φεβρουάριο του 1929 ως τον Μάρτιο του 1930, λίγο πριν από τα αριστουργηματικά μυθιστορήματα Ιώβ και Το εμβατήριο του Ραντέτσκυ. Υποθέτουμε πως υπήρξε ένα πρόπλασμα, που δεν χρωμάτισε τα δύο μυθιστορήματα, άφησε πάντως κάποιες αποχρώσεις σε αυτά. Οι λογιών Περλέφτερ ήταν μύγες, που οι ανελέητες μυγοσκοτώστρες του ναζισμού θα χρησιμοποιούσαν πριν τις λιώσουν. Μήπως αυτό εκφράζει ο Ροτ; Μήπως κάτι λέει για τους ομοθρήσκους του;

{1BSYG}Joseph Roth{1BSYG}{CR}{2BTIT}Περλέφτερ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μετάφραση: {LF}Μαρία Αγγελίδου, Αγγελος Αγγελίδης{CR}Εκδ. Αγρα, 2022{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14, 90 ευρ{4BTIM}ώ