Τα πολλά κάτοπτρα του ίδιου εαυτού

Γόνος μεσοαστικής εβραϊκής οικογένειας από τη Ρουμανία, ο Μαξ Μπλέχερ παρέμεινε άγνωστος για πάνω από σαράντα χρόνια. Ανακαλύφθηκε εκ νέου στη δεκαετία του ’60 μαζί με τον υπαρξισμό και τα νέα ρεύματα της αβανγκάρντ. Θεωρείται ο πατέρας του ξεχωριστού ρουμανικού μοντερνισμού και επηρέασε άμεσα νέους ριζοσπάστες συγγραφείς της χώρας του, όπως οι Σίμονα Ποπέσκου και Μίρτσεα Καρταρέσκου.

Ο Μαξ Μπλέχερ είχε όνειρο να γίνει γιατρός. Ομως προσβλήθηκε πολύ νωρίς από φυματίωση των οστών, που δεν είχε θεραπεία εκεί στη δεκαετία του ’30. Καθηλώθηκε γρήγορα σε κρεβάτια σανατορίων κι έγινε ασθενής για όλον τον υπόλοιπο σύντομο βίο του. Σαφώς και σήμερα μπορούμε να τον κατατάξουμε ανάμεσα στους κορυφαίους δραματουργούς της Κεντρικής Ευρώπης που σχημάτισαν μια ονειρώδη αφήγηση με έντονο υπερρεαλιστικό ύφος, όπως οι Χέρμαν Μπροχ, Ρόμπερτ Βάλζερ, αλλά και ο Μπρούνο Σουλτς.

Κύριο χαρακτηριστικό του παρόντος έργου, ενδεικτικό πλούτου εννοιολογικών παρηχήσεων, είναι η κατάκτηση της απορεαλιστικοποίησης του καθημερινού βίου, με έναν φυσικό, οργανικό τρόπο. Ενα έργο που βασίζεται στη μεταμόρφωση του εαυτού μέσα από την αυτοπαρατήρηση, έτσι όπως μια σπάνια μορφή ιού μπορεί να αλλάξει τη ροή ή τη σύνθεση των κυττάρων. Η πρόζα του Μπλέχερ απαιτητική και με έναν σκοτεινό τρόπο ελκυστική.

Τα «Περιστατικά στο εγγύς εξωπραγματικό» είναι η πρώτη του λογοτεχνική δουλειά, που πρόλαβε ο συγγραφέας να τη δει τυπωμένη και σε βιβλίο. Ενα μικρό μυθιστόρημα προσωπικής θα λέγαμε εξομολόγησης, που αποτελεί και τη φιλοσοφική λίθο του Μπλέχερ. Η αυστηρά ελλειπτική αφήγηση ανοίγεται σε ομόκεντρους κύκλους πλησιάζοντας στο ύφος του Προυστ και δίνοντας έμφαση στα οδυνηρά αυτοβιογραφικά στοιχεία.

Ο στίχος του Πέρσι Σέλεϊ «Ασθμαίνω, βυθίζομαι, τρέμω, ξεψυχώ…», από τη μικρή ραψωδία του ρομαντικού ποιητή, «Επιψυχίδιον» (1821), μας βάζει από την εισαγωγή στην υφολογία του Μπλέχερ. Πρωταγωνιστεί ένας μοναχικός αφηγητής που διαστέλλει συνεχώς τις αισθήσεις του, έτσι ώστε να γίνει ένα με τους ακατέργαστους πόθους του. Ο συγγραφέας κατασκευάζει μια σχεδόν περίκλειστη θεατρική σκηνή όπου ο ήρωας, πότε σαν αρλεκίνος, πότε σαν τραγικό θύμα της μοίρας, ειρωνεύεται την ίδια του την ύπαρξη. Ανάμεσα στον κυνισμό και τον αυτοσαρκασμό, ο αφηγητής αγωνιά να προλάβει να εξερευνήσει τη ζωή. Ο ίδιος φόβος που κατέτρεχε και τον Μπλέχερ στην πραγματική ζωή.

Από την πρώτη κιόλας σελίδα, ο ήρωας περιγράφει πως μπορεί από στιγμή σε στιγμή να μεταμορφωθεί σε κάτι άλλο. Ο «ξένος» μαζί με τον «αληθινό» εαυτό του θα διεκδικήσουν την αυτεπίγνωσή του. Ενας εαυτός τεμαχισμένος σε πολλά κάτοπτρα, που όμως θέτουν σε εγρήγορση το πνεύμα, λόγω της αφυπνιστικής δύναμης που εξέρχεται από την ασθένεια. Κάτι που μπορούμε να συναντήσουμε στα έργα των Φραντς Κάφκα και Αντρέ Ζιντ. Το παρόν έργο όμως μπολιάζεται και με άλλες σοβαρές παραμέτρους, που ανταμείβουν την αφήγηση, στο φυγόκεντρο σύμπαν των αισθήσεων. Τα στοιχεία της pulp-λαϊκής λογοτεχνίας που εντείνουν τον σενσουαλισμό, το παράλογο, έως και τις τολμηρές πλευρές του ερωτογραφήματος, δεν λείπουν από τα ραντάρ του Μπλέχερ. Η σεξουαλική ορμή που και λόγω της καθήλωσης του συγγραφέα από τη βαριά ασθένεια είναι συμπαγής, εισβάλλοντας έως τον πυρήνα της υπαρξιακής κρίσης του πρωταγωνιστή.

Με όρους δεκαετίας ’60, την εποχή που ανακαλύφθηκε ο Μπλέχερ, το παρόν μυθιστόρημα συνδέθηκε από τους νεαρότερους αναγνώστες και ειδικούς με τη «Ναυτία» του Ζαν-Πολ Σαρτρ, έτσι ώστε να λάβει τον τίτλο του αντιμυθιστορήματος. Αυτός ο μοδάτος όρος που αποτελούσε ένα απλοϊκό όχημα απομάκρυνσης της γραφής από τον γενικό ακαδημαϊκό κανόνα δεν ταιριάζει στον Μπλέχερ. Ο ίδιος κατασκευάζει ένα πλαίσιο μεταμοντέρνας εικασίας, πολύ πιο μπροστά από την εποχή του.

Ο αφηγητής των «Περιστατικών» βγαίνει από το νατουραλιστικό περιβάλλον και προσπαθεί να αγγίξει τις χαίνουσες πληγές του. Παράλληλα βιώνει οπτικοακουστικά γεγονότα εξαιρετικής εντάσεως. Αντιτάσσεται στην ορθολογική ανατροφή του, για να γευτεί τη χωρίς όρια ελευθερία που επιτρέπει η παραφροσύνη. Η αρχική προσδοκία του βιβλίου είναι να «υπολογίσει» το εύρος των διαστάσεων του υπαρκτού. Η σκέψη του πρωταγωνιστή τον οδηγεί να θέσει σε εφαρμογή τους όρους του θεάματος. Το θέαμα ως σκηνοθεσία του εαυτού μέσα σε ένα σύμπαν αντιφατικών σημάνσεων, που οδηγούν σε μια αλλόκοτη απόλαυση ή και αποδόμηση των απτών πραγμάτων που μας περιβάλλουν. Εκεί συμπεριλαμβάνεται και ο κόσμος των αισθήσεων.

Για αυτόν τον λόγο ο Μπλέχερ υιοθετεί και προβάλλει το «Πανόπτικον». Ο όρος που εισήγαγε ο άγγλος φιλόσοφος Τζέρεμι Μπέθαμ αναφέρεται στο αρχιτεκτονικό σχήμα της ταυτόχρονης εποπτείας των χώρων ενός ολόκληρου κτιρίου. Το «Πανόπτικον» βρήκε εφαρμογή στον κινηματογράφο, στην τεχνική της μυθοπλαστικής α-συμμετρίας, μέχρι και στη δομή των φυλακών. Μεταφορικά δόθηκε η ονομασία του στα λαϊκά πανηγύρια, και αυτό τον παραλληλισμό λαμβάνει υπόψη του ο συγγραφέας. Η εξωτερική ζωή του αφηγητή-ήρωα των «Περιστατικών» παίρνει τη μορφή ενός ομοιώματος που παρατηρεί τον εαυτό του, στο υπερθέαμα της ζωής. Ο αφηγητής βρίσκεται ατέρμονα εκτεθειμένος στο πανηγύρι του βίου του. Ενός βίου που εν μέρει του ανήκει και σε ένα άλλο κομμάτι είναι κατασκευασμένος.

Ο Μπλέχερ, μέσα από τον εσωτερικό μονόλογο που αναπτύσσει, σκάβει τις εσωτερικές σπηλιές του ανθρώπου που θέλει να δώσει εναγωνίως τη δική του ερμηνεία στον ασφυκτικό κόσμο που τον περιβάλλει. Τα «Περιστατικά» αφήνουν δυνατά το χνάρι τους στην εξέλιξη της λογοτεχνικής γραφής. Διαφοροποιούνται από τον Προυστ σε επίπεδο ταξικού προσδιορισμού και ανάλυσης της αστικής πλήξης, γιατί πολύ απλά αδιαφορούν για την κοινωνία εν γένει. Εχουν σαν βάση την κοινότητα των ασθενών, με τον ίδιο τον αφηγητή ως κύριο μέλος της. Πολλά χρόνια μετά την κυκλοφορία του βιβλίου, ο Ευγένιος Ιονέσκο ανέφερε τον Μαξ Μπλέχερ ως μια από τις βασικότερες επιρροές του, λέγοντας σχετικά: «Ο συγγραφέας μεταφέρει και σχηματίζει την ψυχολογία των βαθύτερων συναισθημάτων μας, πέρα από τα προφανή». Ενα μυθιστόρημα που αποτελεί σημαντικό κόμβο των τάσεων και των αναζητήσεων της φιλοσοφικής αφήγησης, όπως αναδιαμορφώνονταν στο μεγαλύτερο διάστημα του 20ού αιώνα. Αξίζει να σημειώσουμε πως η μετάφραση του Βίκτωρα Ιβάνοβιτς είναι για σεμινάριο.

{1BSYG}Μαξ Μπλέχερ{1BSYG}{CR}{2BTIT}«Περιστατικά στο εγγύς εξωπραγματικό»{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μετάφραση Βίκτωρ Ιβάνοβιτς{CR}Εκδόσεις Loggia, Σελ. 176{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12,80 ευρ{4BTIM}ώ