Ο γιος του πατέρα

Ο άντρας κάνει τη γενιά  / κι όχι η γενιά τον άντρα
σαν είναι ο τράγος δυνατός  /  δεν τόνε στένει η μάντρα

ΚΡΗΤΙΚΗ ΜΑΝΤΙΝΑΔΑ

Το παράδοξο με τις βασιλικές δυναστείες – το εγγενές τους κουσούρι, εάν προτιμάτε – είναι πως, ακόμη και όταν δεν εκκινούν από ένα τυπικό στρατιωτικό πραξικόπημα, ανεβάζοντας στον θρόνο έναν τυχάρπαστο λοχία ή έναν αδίστακτο πραιτωριανό, αργά ή γρήγορα τζογάρουν την επιβίωσή τους σε μια μορφή γενετικής λοταρίας. Δεν αναφέρομαι μονάχα στον γενετικό εκφυλισμό, στον οποίον αναπόφευκτα τις οδηγούν αργά ή γρήγορα οι συγγενικές ενδογαμίες, με πιο διαβόητη εν προκειμένω τη δυναστεία των Αψβούργων, αλλά σε κάτι γενικότερο, δραστικότερο και σαφώς πιο επικίνδυνο για τη δημοκρατία. Εάν εκλάβουμε κάθε ανθρώπινη ύπαρξη σαν έναν γενετικό λαχνό, ο θεσμός της βασιλείας δεν είναι παρά μια «πειραγμένη» λοταρία που κληρώνει διαρκώς νούμερα από έναν ασυγκρίτως πιο στενό κύκλο γενετικών λαχνών, τον κύκλο των βασιλικών δυναστειών.

Συνυπολογίστε δύο ακόμη παραμέτρους που περιορίζουν κι επιδεινώνουν έτι περισσότερο τα ήδη σχεδόν ασφυκτικά περιθώρια επιλογής: τα κριτήρια/συμφέροντα των δυναστειών δεν συμβαδίζουν πάντοτε με τα εθνικά κριτήρια/συμφέροντα (η τραγική περίπτωση της Ελλάδας κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, με τον ουδετερόφιλο βλέπε γερμανόφιλο συνονόματο παππού του Κωνσταντίνου, είναι ίσως από τις πιο χαρακτηριστικές), ενώ και αυτός καθαυτός ο θεσμός της βασιλείας είναι από τη φύση του προγραμματισμένος να προστατεύει μάλλον τους εκπροσώπους του θεσμού παρά τους δύσμοιρους λαούς τους. Το ίδιο δίχτυ προστασίας απλώνει για έναν πεφωτισμένο μονάρχη, το ίδιο και για έναν μικρόνοα. Δεν είναι τυχαίο ότι σπανίως συνδέουμε τους μονάρχες με πολιτικά χαρίσματα, αλλά συχνά διαιωνίζουμε τη μνήμη τους με γνωρίσματα του χαρακτήρα τους: Αλέξανδρος ο Ατυχος, Παύλος ο Αγαθός, Φρειδερίκη η Δολοπλόκος, Κωνσταντίνος ο Ανώριμος κ.ο.κ.

Τα έθνη έχουν επί αιώνες νιώσει στο πετσί τους τις οδυνηρές συνέπειες από το κουσούρι των βασιλικών δυναστειών – γι’ αυτό, ήδη από τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα, άρχισαν να λαμβάνουν τα μέτρα τους, μέτρα που οδήγησαν είτε στην πλήρη κατάργηση της μοναρχίας είτε στη δραστική της αποδυνάμωση: την απόλυτη ή ελέω Θεού μοναρχία διαδέχτηκε η συνταγματική και αυτήν με τη σειρά της η βασιλευόμενη δημοκρατία. Σήμερα, τουλάχιστον στο μπλοκ των δημοκρατιών όπου επαιρόμαστε ότι ανήκουμε, δεν νοείται άλλη θεσμική λεοντή μοναρχίας από τη βασιλευόμενη δημοκρατία, με τον μονάρχη εξίσου αποψιλωμένο από εξουσίες με τον αντίστοιχο πρόεδρο σε μια προεδρευόμενη, κάτι ανάμεσα σε εκφωνητή πανηγυρικών και ρέκτη κοινοτοπιών προς ανακούφιση της συλλογικής εθνικής μνήμης. Το δίλημμα που έθεσαν τα έθνη στους μονάρχες ήταν σαφέστατο, ανεπίδεκτο παρερμηνειών: εάν θέλετε να διατηρήσετε τον θρόνο σας και τα διόλου ευκαταφρόνητα προνόμιά σας, θα πρέπει να παραμείνετε με θρησκευτική ευλάβεια μακριά και από την υποψία έστω κάποιας κυβερνητικής παρέμβασης. Ο ανώτατος άρχων δεν πρέπει να αναμειγνύεται στα κοινά, ακόμη και αν σφόδρα αισθάνεται την επιθυμία. Οπως έλεγε ένας γνωστός μου σκηνοθέτης σε έναν τηλεπαρουσιαστή με άποψη: «Εσύ δεν θέλω να έχεις άποψη, γλυκέ μου· θέλω μόνο να είσαι όμορφος».

Για τον Κωνσταντίνο, τον έκπτωτο τελευταίο μονάρχη μας, γράφτηκαν, γράφονται και θα γραφτούν τα μύρια όσα – και τα περισσότερα, έχω την αίσθηση, θα λησμονηθούν προτού καν πλησιάσουμε στις επόμενες κάλπες. Προς το παρόν ας εστιάσουμε στο ουσιώδες. Ως γνήσιος εγγονός του παππού του και γιος του πατέρα του, δεν ακολούθησε παρά το δικό τους μονοπάτι: θέλησε να συγκυβερνήσει αυτόν τον τόπο. Παραβίασε πλειστάκις την ενδεκάτη εντολή. Αυτήν την παραβίαση πλήρωσε με τον θρόνο του.