Σε κρίση το αυταρχικό καθεστώς της Κίνας

Μέχρι σχετικά πρόσφατα, ο κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ παρουσίαζε την πολιτική του για τη μηδενική Covid ως απόδειξη ότι τα αυταρχικά μονοκομματικά καθεστώτα όπως η Κίνα είναι καλύτερα εξοπλισμένα για να αντιμετωπίσουν τις πανδημίες (όπως και άλλου είδους κρίσεις) από ό,τι οι χαοτικές δημοκρατίες, όπου κυριαρχούν εγωιστές πολιτικοί και ασταθή εκλογικά σώματα.

Αυτό το επιχείρημα έμοιαζε να είναι λογικό το 2020, όταν πέθαιναν εκατοντάδες χιλιάδες Αμερικανοί και ο τέως πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ παρουσίαζε τη λήψη φαρμάκων κατά της ελονοσίας και τις ενέσεις χλωρίνης ως μέσα αντιμετώπισης της Covid-19. Για ένα διάστημα, μάλιστα, το αυστηρό καθεστώς που είχε επιβάλει ο Σι φαινόταν να περιορίζει στο ελάχιστο τους θανάτους, σε σύγκριση με τις περισσότερες άλλες χώρες (αν και οι επίσημες στατιστικές της Κίνας είναι εμφανώς αμφισβητήσιμες).

Το υψηλό, όμως, οικονομικό κόστος της κινεζικής στρατηγικής οδήγησε τους ανθρώπους σε τέτοιο βαθμό απόγνωσης, ώστε ορισμένοι βγήκαν στους δρόμους, με μεγάλο ρίσκο. Στο τέλος δε του περασμένου έτους, όταν οι διαμαρτυρίες επεκτάθηκαν σε πολλές πόλεις της Κίνας, όλα τελείωσαν ξαφνικά.

Ωστόσο, ως συνέπεια αυτής της στροφής του Σι, όπως επίσης της χαμηλής ποιότητας των εμβολίων που παρασκευάζονται στην Κίνα και του χαμηλού ποσοστού εμβολιασμού, σήμερα πεθαίνουν πιθανώς 9.000 Κινέζοι καθημερινά, ενώ οι πληροφορίες κάνουν λόγο για 18,6 εκατομμύρια που έχουν νοσήσει από τη στιγμή που τα περιοριστικά μέτρα ήρθησαν, στις αρχές Δεκεμβρίου. Τα πράγματα δε μπορούν εύκολα να επιδεινωθούν.

Οι παραπάνω εξελίξεις οδηγούν στο συμπέρασμα πως ο ινδός οικονομολόγος Αμάρτια Σεν είχε δίκιο όταν διατύπωνε, το 1983, το περίφημο επιχείρημα ότι οι λιμοί δεν προκαλούνται μόνο από έλλειψη τροφής, αλλά και από ελλιπή πληροφόρηση και πολιτική υπευθυνότητα. Αν και ορισμένοι έχουν σημειώσει πως οι εκλεγμένες κυβερνήσεις μπορούν επίσης να προκαλέσουν μεγάλο κακό, συμπεριλαμβανομένης της εκτεταμένης πείνας, ο Σεν σημειώνει πως κανενός είδους λιμός «δεν έχει ποτέ εκδηλωθεί σε μια δημοκρατία η οποία λειτουργεί».

Το κινεζικό σύστημα του ενός κόμματος και, ολοένα πιο έντονα, του ενός ανθρώπου διατυπώνεται με κομμουνιστική ή εθνικιστική ορολογία, αλλά έχει τις ρίζες του στη φασιστική θεωρία. Η βούληση των ανθρώπων, που συχνά εκφράζεται μέσω στημένων δημοψηφισμάτων, γίνεται πράξη από έναν ηγέτη ο οποίος αποφασίζει στο όνομα του λαού.

Είναι αλήθεια πως ο αυταρχικός συγκεντρωτισμός μπορεί να έχει ορισμένα πλεονεκτήματα. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται από πάνω και εφαρμόζονται προς τα κάτω, συχνά από ικανούς τεχνοκράτες, έχουν επιτρέψει στην Κίνα να κατασκευάσει σιδηροδρόμους υψηλής ταχύτητας, εντυπωσιακούς αυτοκινητοδρόμους, εξαιρετικά αεροδρόμια, ακόμη και πόλεις ολόκληρες μέσα σε λίγα μόνο χρόνια. Αλλωστε, όταν το κόμμα έχει πάντα δίκιο, δεν μπορούν να σταθούν στον δρόμο του εμπόδια όπως η κοινή γνώμη ή οι κοινοβουλευτικές αντιπαραθέσεις.

Παρ’ όλα αυτά, τη στιγμή που εκδηλώνεται μια πραγματική κρίση – σεισμός, πανδημίες και άλλα παρόμοια – αποκαλύπτεται πόσο ευάλωτο είναι το σύστημα αυτό. Εδώ βρίσκεται και ο λόγος για τον οποίο οι αυταρχικοί ηγέτες έχουν ανάγκη να κρύψουν ή να αλλοιώσουν τις στατιστικές και να σιωπήσουν τους επικριτές. Οπως ο γιατρός με έδρα την Ουχάν, Λι Ουενλιάνγκ, ο οποίος πρώτος ανέφερε την απειλή της Covid-19 το 2019 και αποδοκιμάστηκε δημοσίως για «διάδοση ψευδών φημών», προτού πεθάνει από την ίδια τη νόσο στις αρχές του 2020. Ο,τι και να κάνουν οι απόλυτοι ηγέτες και τα κόμματά τους, δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι σφάλλουν.

Αντιθέτως, στις ΗΠΑ, η γνώμη των ειδικών, οι επικρίσεις των μίντια και η απειλή της ήττας στις προεδρικές εκλογές του 2020 ανάγκασαν ακόμη και τον Τραμπ να διαθέσει τεράστια ποσά στην έρευνα και την ανάπτυξη εμβολίων.

Σήμερα, βεβαίως, η Κίνα δεν είναι εξίσου απομονωμένη όπως τη δεκαετία του ’50, ο Σι δεν είναι Μάο και η αστάθεια στις αποφάσεις που λαμβάνει δεν θα προκαλέσει, πιθανότατα, 30 εκατομμύρια θανάτους. Ομως, το κόστος θα είναι τεράστιο. Και ακριβώς επειδή η Κίνα δεν είναι πλέον απομονωμένη, οι επιπτώσεις θα ξεπεράσουν κατά πολύ τα σύνορά της. Οι ιοί, εξάλλου, ταξιδεύουν, όπως και οι οικονομικές αναταράξεις. Η ζημιά που έχει προκληθεί στην Κίνα από το αυταρχικό της καθεστώς θα καταλήξει να μας πλήξει όλους.

Ο Ιαν Μπουρούμα είναι συγγραφέας, πρόσφατα, του βιβλίου The Churchill Complex: The Curse of Being Special, From Winston and FDR to Trump and Brexit