Ωρα για πιο αποφασιστική ευρωπαϊκή διπλωματία

Στις προβλέψεις για το 2022 ορθώς προβλέψαμε τάσεις αποσταθεροποίησης στην περιοχή, κυρίως στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη και το Κόσοβο, αλλά και πολιτικές κρίσεις σε Βόρεια Μακεδονία, Μαυροβούνιο και Βουλγαρία. Το κοινωνικοπολιτικό κόστος ήταν η συνέχιση της μαζικής μετανάστευσης από την περιοχή και η οπισθοχώρηση σε ζητήματα δημοκρατίας και κράτους δικαίου.

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία αυξάνει την ευαλωτότητα και αβεβαιότητα στα Βαλκάνια, γίνεται ωστόσο έναυσμα για πιο αποφασιστική ευρωπαϊκή διπλωματία. Υπήρξαν, άλλωστε, θετικές ενδείξεις: η ενεργοποίηση της Γαλλίας στη διαφορά Βουλγαρίας – Βόρειας Μακεδονίας, αλλά μέσω της πρωτοβουλίας για την Ευρωπαϊκή Πολιτική Κοινότητα, η επιτυχής τσέχικη προεδρία, με την προώθηση εκκρεμών ευρωπαϊκών ζητημάτων με Βοσνία και Ερζεγοβίνη και Κόσοβο, η δραστηριοποίηση στο ζήτημα του Κοσόβου· η επανενεργοποίηση της «Διαδικασίας του Βερολίνου» από την κυβέρνηση Σολτς και κυρίως, η επανεμφάνιση της Διεύρυνσης ως ισχυρού «εργαλείου» εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, μέσω της υποψηφιότητας Ουκρανίας και Μολδαβίας.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε ξεκάθαρα το «πρόβλημα Σερβία». Το Βελιγράδι βρίσκεται σε αδιέξοδο, καθώς στο νέο περιβάλλον ασφάλειας, δυσχεραίνεται η προσπάθειά του να συνεχίσει το παιχνίδι ίσων αποστάσεων μεταξύ Δύσης, ΕΕ και των γεωπολιτικών τους ανταγωνιστών. Η ΕΕ υπόσχεται ένα ευρωπαϊκό μέλλον για τη Σερβία. Αλλά, η σερβική ηγεσία φαίνεται να πιστεύει ότι μπορεί να συνεχίσει την περιφερειακή της αναβάθμιση μέσω παραχωρήσεων προς τη Μόσχα και εκμεταλλευόμενη την εντεινόμενη αβεβαιότητα στα Βαλκάνια. Χαρακτηριστικά, υποδαυλίζει ή ανέχεται συνεχείς ενέργειες αποσταθεροποίησης σε Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Μαυροβούνιο και Κόσοβο. Υπάρχουν, όμως, ενδείξεις ότι η ευρωπαϊκή προοπτική της μπορεί να αμφισβητηθεί προσεχώς, λόγω της μη ευθυγράμμισής της με την εξωτερική πολιτική της ΕΕ.

Επίκεντρο της έντασης εδώ και πολλούς μήνες είναι το Κόσοβο με την κυβέρνηση Κούρτι αποφασισμένη να επεκτείνει την κρατική κυριαρχία στο σύνολο της χώρας. Οι κινήσεις της, όμως, λόγω της ενεργητικής αντίστασης του Βελιγραδίου και ακραίων στοιχείων της σερβικής κοινότητας του Κοσόβου έχουν ως αποτέλεσμα επανειλημμένες κρίσεις. Η Πρίστινα ενίοτε κάνει τακτικές υποχωρήσεις, αλλά δεν θα αλλάξει τη στρατηγική της, γιατί υπάρχει η πεποίθηση ότι επί 15 χρόνια, οι προσπάθειες κατευνασμού του Βελιγραδίου έχουν ισχυροποιήσει τη σερβική επιρροή στον Βορρά και έχουν αποδυναμώσει το Κόσοβο στο εξωτερικό. Στο Βόρειο Κόσοβο, το κενό ασφαλείας λόγω απουσίας των κοσοβαρικών δομών διοίκησης, ισχυρής διεθνούς δύναμης και διεθνοτικής συνεργασίας είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο. Κινήσεις για επιβολή της τάξης ή για επέκταση της δράσης τής μιας ή της άλλης πλευράς αποτελούν εν δυνάμει θρυαλλίδα βίαιων εξελίξεων. Γερμανία και Γαλλία εντείνουν την προσπάθεια για μια συμφωνία έως την άνοιξη, γεγονός που αυξάνει την πίεση στο Βελιγράδι, που γνωρίζει ότι θα βρεθεί σε δεινή θέση, εάν δεν την αποδεχθεί.

Στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη η κρίση βαθαίνει, καθώς έχουν ισχυροποιηθεί οι τρεις εθνοτικοί πυλώνες στη χώρα. Η διεθνής κοινότητα παραμένει χωρίς σαφή κατεύθυνση και συνοχή, με αυξανόμενη όμως παρεμβατικότητα στα πολιτικά πράγματα της χώρας. Η ευχάριστη είδηση της απόδοσης καθεστώτος υποψήφιας προς ένταξη χώρας από την ΕΕ θα μείνει κενό γράμμα, χωρίς όραμα για μακροπρόθεσμη συνεννόηση των αντιμαχόμενων πλευρών, συνεργασία Σερβίας και Κροατίας και επιτάχυνση διαδικασίας ένταξης των Βαλκανίων στην ΕΕ.

Στη Βόρεια Μακεδονία, η διαδικασία του screening θα ολοκληρωθεί το φθινόπωρο, όμως η σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση δεν έχει την απαραίτητη πλειοψηφία για Συνταγματική Αναθεώρηση, βασική προϋπόθεση για την έναρξη των ενταξιακών της διαπραγματεύσεων. Την αναθεώρηση αρνείται να υποστηρίξει η εθνικιστική αντιπολίτευση του VMRO-DPMNE, αναμένοντας να κερδίσει τις επόμενες εκλογές, εκμεταλλευόμενη την απογοήτευση των πολιτών από τα συνεχή σκάνδαλα διαφθοράς και τον συμβιβασμό με τη Βουλγαρία. Η μη έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων πάντως δεν θα οδηγήσει σε κατάρρευση την κυβέρνηση Κοβατσέφσκι, που θα επιχειρήσει να παραμείνει στην εξουσία έως το τέλος της θητείας της, το 2024.

Στην Αλβανία, η ενωμένη αντιπολίτευση στοχεύει σε επιτυχίες στις δημοτικές εκλογές την άνοιξη. Η ενωμένη αντιπολίτευση κατηγορεί τον αλβανό πρωθυπουργό για υπονόμευση του κράτους δικαίου και σχέσεις με το οργανωμένο έγκλημα. Ο Ράμα έχει πλεονέκτημα την υποστήριξη δυτικών εταίρων και βασικά, τον ευρωπαϊκό δρόμο της χώρας. Το φθινόπωρο αναμένεται να ξεκινήσουν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις, με αναμενόμενα προβλήματα, στα ζητήματα κράτους δικαίου και αυτονομίας των κρατικών θεσμών, αλλά δεν θα παρακωλυθούν από διμερείς διαφορές (η επίλυση των οποίων με την Ελλάδα καταγράφεται ξεκάθαρα στο διαπραγματευτικό πλαίσιο). Λόγω και της γεωπολιτικής ευθυγράμμισης με τη Δύση, η Αλβανία αναδεικνύεται «ελκυστική» στους ευρωπαίους εταίρους, που την επέλεξαν για τη διοργάνωση της Συνόδου της «Διαδικασίας του Βερολίνου» το 2023, αλλά και την πρόσφατη Σύνοδο Κορυφής ΕΕ – Δυτικών Βαλκανίων, για πρώτη φορά σε χώρα της περιοχής. Γεγονότα, που ο Rama θα κεφαλαιοποιήσει πολιτικά στο εσωτερικό επικοινωνώντας έναν αέρα «σύγχρονης, ευρωπαϊκής Αλβανίας».

Και η ελληνική εξωτερική πολιτική στα Βαλκάνια; Συμπληρώνονται είκοσι χρόνια από την ιστορική «Σύνοδο της Θεσσαλονίκης». Το ζητούμενο δεν είναι να υπενθυμίσει η Αθήνα τη σημαντικότατη διπλωματική της επιτυχία, αλλά να στείλει σήμα ότι επιστρέφει δυναμικά στην περιοχή. Απαιτούνται θαρραλέες πρωτοβουλίες: σύμπηξη μετώπου με χώρες υπέρ της Διεύρυνσης, ταχύτερη ενίσχυση δεσμών με την Αλβανία, αναγνώριση του Κοσόβου, στήριξη της μεταρρυθμιστικής πορείας της Βόρειας Μακεδονίας, συμμετοχή σε ευρωπαϊκές ενέργειες αποτροπής περαιτέρω αποσταθεροποίησης στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη. Σαφείς κινήσεις εξασφάλισης μιας δυτικόστροφης πορείας και του τέλους της οικονομικής δυσπραγίας, δημοκρατικής οπισθοδρόμησης και γεωπολιτικής αβεβαιότητας της περιοχής. Χρειάζεται ωστόσο όραμα, στρατηγική προτεραιοποίηση των Βαλκανίων και αποφασιστικές ενέργειες: Αμφίβολο σε μια εκλογική χρονιά. Αλλά και λόγω των χρόνιων «αγκυλώσεων» της ελληνικής διπλωματίας.