Προστασία του απορρήτου επικοινωνιών στην ΕΕ

Καλύτερο βρίσκω σε τέτοιους καιρούς ένας ποιητής να σιωπά.

Πιο σταράτα: ο λόγος ανήκει στους πολιτικούς.

Να γιάνει έχει άλλωστε τόσες πληγές,

τη θλίψη μιας κόρης για τ’ άπραγα νιάτα,

τον φόβο ενός γέρου για τις αστραπές.

W. Β. Yeats,

Τις τελευταίες μέρες σημειώθηκαν σε ευρωπαϊκό επίπεδο τέσσερις φαινομενικά ετερόκλητες, αλλά εξαιρετικά σημαντικές, εξελίξεις που άπτονται της προστασίας των δικαιωμάτων στο ψηφιακό περιβάλλον. Συνοπτικά, πρόκειται για τη δημοσίευση της νομοθετικής πρότασης «Media Freedom Act» από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την ενίσχυση των κανόνων κυβερνοασφάλειας για την προστασία καταναλωτών και επιχειρήσεων από ψηφιακά προϊόντα με ανεπαρκή χαρακτηριστικά ασφαλείας (Cyber Resilience Act), την προσφυγή του Ευρωπαίου Επόπτη Προστασίας Δεδομένων στο Δικαστήριο της ΕΕ, και τέλος την έκκληση των ευρωπαϊκών φορέων προστασίας των προσωπικών δεδομένων (EDPS και EDPB) για την οικονομοτεχνική ενίσχυσή τους.

Με φανερή πλέον την αδυναμία αρκετών εθνικών αρχών να ανταποκριθούν στην άμεση διερεύνηση ενός διαρκώς αυξανόμενου όγκου καταγγελιών που σχετίζονται με την παραβίαση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τα προσωπικά δεδομένα, τα ενωσιακά αυτά όργανα έχουν εξελιχθεί σε πραγματικούς θεματοφύλακες του δικαιώματος της ιδιωτικότητας εκατομμυρίων ευρωπαίων πολιτών. Μόλις την περασμένη εβδομάδα, ο σχετικός μηχανισμός επίλυσης διαφορών αποφάσισε να επιβάλει πρόστιμο 405 εκατομμυρίων ευρώ κατά του Instagram για κατάφωρη παραβίαση του πλαισίου προστασίας των προσωπικών δεδομένων ανηλίκων.

Τι κοινό όμως μπορεί να έχουν όλες αυτές οι θεσμικές πρωτοβουλίες; Πρώτον, συγκλίνουν ως προς το ότι όλες οι απόπειρες δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού πλαισίου προστασίας της ιδιωτικότητας του ευρωπαίου πολίτη είναι εν τη γενέσει τους ατελείς, καθώς προσκρούουν στον σκληρό πυρήνα των αρμοδιοτήτων των κρατών-μελών. Δεύτερον, καταδεικνύουν μια ιδιαίτερα ανησυχητική τάση: τη σταδιακή αποδυνάμωση των αρχών προστασίας προσωπικών δεδομένων σε αντιπαραβολή με την τεχνολογική αναβάθμιση των εθνικών υπηρεσιών ασφαλείας και το ειδικό βάρος των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών.

Τρίτον, οι μέχρι στιγμής σπασμωδικές αντιδράσεις των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων στο ζήτημα των παρακολουθήσεων φαίνεται ότι δεν ανταποκρίνονται στη βαρύτητα των ραγδαίων τεχνολογικών εξελίξεων και στις προκλήσεις που γεννά η δημιουργία μιας ιδιότυπης αγοράς εργαλείων παρακολούθησης. Οι προκλήσεις αυτές αποτυπώνονται στα πορίσματα της πλέον πρόσφατης αναφοράς των Ηνωμένων Εθνών που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τη διαβρωτική δύναμη της τεχνολογίας επιτήρησης καθώς, μεταξύ άλλων, αποκαλύπτουν ότι αυτή τη χρονική στιγμή πάνω από 500 εταιρείες σε όλο τον κόσμο παράγουν και πωλούν σε κυβερνήσεις ιδιαίτερα εξελιγμένες μορφές κακόβουλου λογισμικού και απειλούν να μετατρέψουν κάθε κινητό τηλέφωνο σε μέσο κρατικής επιτήρησης.

Θα μπορέσει η ΕΕ να μετατρέψει και αυτή την πολιτική κρίση σε ευκαιρία επανανοηματοδοτώντας τη δημοκρατία και να αντιμετωπίσει κάποιες από τις πιο χαρακτηριστικές παθογένειες που αφορούν την ικανότητά της να δρα προληπτικά, συστηματικά και κυρίως με ισχυρή πολιτική βούληση; Μπορούμε να προσβλέπουμε σε μια δομική αλλαγή παραδείγματος όπου οι Ανεξάρτητες Αρχές Διασφάλισης του Απορρήτου και Προστασίας των Προσωπικών Δεδομένων θα απολαμβάνουν απόλυτο θεσμικό σεβασμό και θα τυγχάνουν συστηματικής υλικοτεχνικής στήριξης; Από το πώς το πολιτικό μας σύστημα θα απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα, θα κριθεί εν πολλοίς και το εάν θα τα καταφέρει να ανταποκριθεί συντεταγμένα στις απαιτήσεις των καιρών με γνώμονα τις κοινές μας αξίες.

Ο δρ Μιχάλης Κρητικός είναι ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και επίκουρος καθηγητής σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών.