Νευρο-τεχνολογικά επιτεύγματα: {LF}προσδοκίες και προβληματισμοί

Το πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης (artificial intelligence) εξελίσσεται ταχέως και βρίσκει εφαρμογές σε πάρα πολλούς τομείς της ζωής μας, συμπεριλαμβανομένου του τομέα της υγείας. Η σχέση της τεχνητής νοημοσύνης με τις νευροεπιστήμες είναι αμφίδρομη, εφόσον οι μηχανικοί εμπνέονται από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, τη δομή, τη λειτουργία και την «πλαστικότητά» του για να φτιάξουν «νευρωνικά» δίκτυα τα οποία – ως έναν βαθμό – μιμούνται τη λειτουργία των εγκεφαλικών λειτουργιών. Από την άλλη, οι αλγόριθμοι που χρησιμοποιούνται στην τεχνητή νοημοσύνη βρίσκουν πολλές εφαρμογές στις νευροεπιστήμες και στις ιατρικές επιστήμες της νευρολογίας και της ψυχιατρικής, τόσο σε ερευνητικό, όσο και σε κλινικό επίπεδο. Αλλωστε, όλα τα συστήματα τα οποία σχεδιάζονται με στόχο να «συνδέσουν» τον εγκέφαλο με κάποιο λογισμικό (brain-computer interface) βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη.

Σε αυτό το πλαίσιο, εταιρείες νευροτεχνολογίας κυρίως στις ΗΠΑ, αλλά και ακαδημαϊκά ιδρύματα ανά τον κόσμο, διεξάγουν ήδη πολύ σημαντική έρευνα, έτσι ώστε να δημιουργήσουν μικρές συσκευές (τσιπ), οι οποίες θα εμφυτεύονται, με μία σχετικά ασφαλή νευροχειρουργική επέμβαση, στον εγκέφαλο ασθενών και θα μεταδίδουν απομακρυσμένα σήματα σε έναν υπολογιστή ή σε μία άλλη ανάλογη συσκευή (π.χ. κινητό τηλέφωνο ή έξυπνο ρολόι). Η τεχνολογία αυτή βασίζεται στο γεγονός ότι φυσιολογικά η μετάδοση των σημάτων στον εγκέφαλο γίνεται μέσω ήπιου ηλεκτρικού ρεύματος το οποίο μεταδίδεται από το ένα νευρικό κύτταρο στο άλλο. Συνεπώς, οι μικροσυσκευές που θα είναι εμφυτευμένες στον εγκέφαλο θα λαμβάνουν σήματα, τα οποία θα επεξεργάζεται ένα λογισμικό που θα χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη με αλγορίθμους και θα έχει ως στόχο να μπορεί ένας ασθενής παραπληγικός ή με σοβαρά νευρολογικά προβλήματα να κινήσει ένα μέλος, να γράψει στον υπολογιστή, να σερφάρει στο Ιντερνετ, να επικοινωνήσει κ.ά.  Είναι αξιοσημείωτο ότι άλλα, απλούστερα συστήματα νευροτεχνολογίας έχουν ήδη εγκριθεί και χρησιμοποιούνται επιτυχώς για τη θεραπεία ορισμένων ασθενών – που πληρούν τα κριτήρια – με Πάρκινσον ή επιληψία, αλλά και άλλες διαταραχές.

Συσκευές όπως αυτές που προαναφέρθηκαν, αλλά και γενικότερα όλες οι θεραπευτικές παρεμβάσεις της νευροτεχνολογίας, θα πρέπει βεβαίως να εγκριθούν από ελεγκτικούς φορείς πριν χρησιμοποιηθούν σε ασθενείς. Η διαδικασία έγκρισης, για κλινική χρήση, θα πρέπει να διέπεται από αυστηρές νομικές διαδικασίες και κανόνες βιοηθικής, όπως άλλωστε γίνεται με τα φάρμακα που δρουν στον εγκέφαλο. Ωστόσο είναι πιθανό να χρειαστεί να προσαρμοστεί η νομοθεσία στις νέες νευρο-τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται για θεραπευτικούς σκοπούς. Εφόσον αυτές οι μικροσυσκευές δρουν στον εγκέφαλο διέπονται από ιδιαίτερα θέματα βιοηθικής και δεοντολογίας, τα οποία πιθανώς να μην ισχύουν για ανάλογες μικροσυσκευές και ηλεκτρόδια που χρησιμοποιούνται για την καρδιά ή για άλλα όργανα.

Για αυτόν τον λόγο έχει αναπτυχθεί το πολύ σημαντικό πεδίο της νευρο-ηθικής που συζητάει τα ηθικά θέματα τα οποία μπορεί να προκύψουν από τη νευρο-τεχνολογία ή άλλες παρεμβάσεις. Κατ’ αρχάς, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι είναι επιτακτικό όσο η τεχνολογία εξελίσσεται, να εξελίσσονται παράλληλα οι νομικές και ηθικές διατάξεις που τη διέπουν. Μεταξύ άλλων θεμάτων συζητούν για το αν η νέα τεχνολογία που δρα στον εγκέφαλο θα μπορούσε να επηρεάσει την αυτονομία του ασθενούς, αλλά και ενδεχομένως και την «ταυτότητα εαυτού» που έχει ο ασθενής. Εχουν εκφραστεί ανησυχίες ότι τα συστήματα των μικροσυσκευών που προαναφέρθηκαν, εφόσον αλλάζουν την ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου θα μπορούσαν ενδεχομένως, υπό συνθήκες, να επηρεάσουν και εκφάνσεις της προσωπικότητας ή/και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Βέβαια, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι και τα φάρμακα που δρουν στον εγκέφαλο αλλάζοντας τη χημεία του, επίσης αλλάζουν έμμεσα τη δραστηριότητα του εγκεφάλου μας και συχνά επηρεάζουν συμπεριφορές και συναισθηματικές αποκρίσεις, είτε θεραπευτικά, είτε ως αποτέλεσμα ανεπιθύμητων ενεργειών. Αρα, όπως και σε κάθε θεραπευτική προσέγγιση, και στην περίπτωση των μικροσυσκευών που εμφυτεύονται στον εγκέφαλο, θα πρέπει να αξιολογείται το όφελος σε σχέση με τον κίνδυνο, έτσι ώστε να αποφασισθεί αν θα πρέπει να εφαρμοστεί η νέα τεχνολογία για θεραπευτικούς σκοπούς στον εκάστοτε ασθενή. Επιπλέον, θα πρέπει να υπάρχει καλή και στενή ιατρική παρακολούθηση του ασθενούς, καλή ενημέρωσή του, συγκατάθεσή του, αλλά και όλες οι ασφαλιστικές δικλίδες που διασφαλίζουν την ιδιωτικότητά του και την αποφυγή της κατάχρησης των μικρο-συσκευών που εμφυτεύονται στον εγκέφαλο.

Οσον αφορά στην πιθανότητα χρήσης τέτοιων νευρο-τεχνολογιών σε υγιείς ανθρώπους, για μη ιατρικούς σκοπούς, φαίνεται ότι αυτό είναι ένα μακρινό όραμα που δεν πρόκειται να εφαρμοστεί με ασφάλεια στο εγγύς μέλλον. Αλλωστε, τέτοιες παρεμβάσεις δεν θα λάμβαναν εύκολα έγκριση από τους ρυθμιστικούς φορείς και τις αντίστοιχες επιτροπές, αλλά και ενδεχομένως δεν θα είχαν ιδιαίτερη απήχηση στο ευρύ κοινό. Επίσης, περίπλοκες εφαρμογές – οι οποίες πολλές φορές αφορούν σε σενάρια επιστημονικής φαντασίας – όπως η τροποποίηση της σκέψης ή το «διάβασμά» της ή η τροποποίηση της συνείδησης και της διαδικασίας λήψεως αποφάσεων, είναι απίθανες στην παρούσα φάση και τεχνολογικά μη αξιόπιστες. Βεβαίως, η ενδεχόμενη παράνομη και κακή χρήση της νευρο-τεχνολογίας θα πρέπει επίσης να αξιολογηθεί από τους ειδικούς, έτσι ώστε να προβλεφθεί και να αποτραπεί εγκαίρως, αν και ευτυχώς φαίνεται ότι κάτι τέτοιο θα ήταν δύσκολο στην πράξη, λόγω τους κόστους και της δυσκολίας της εφαρμογής του.

Συμπερασματικά, ως επιστημονική κοινότητα, αλλά και ως κοινωνία, θα πρέπει να είμαστε ανοιχτοί στις νέες τεχνολογίες και να τις ενθαρρύνουμε, ειδικά εφόσον στοχεύουν στη θεραπεία ασθενών που αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα και υποφέρουν. Ωστόσο, είναι σημαντικό να αντιμετωπίσουμε τα ενδεχόμενα ηθικά και νομικά προβλήματα που προκύπτουν από τις νέες τεχνολογίες που στοχεύουν στον εγκέφαλο, εγκαίρως, και όχι εκ των υστέρων!

Η δρ Χριστίνα Δάλλα είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Φαρμακολογίας  στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ, ιδρυτικό μέλος του Ελληνικού Συμβουλίου για τον Εγκέφαλο και εκλεγμένη πρόεδρος της Μεσογειακής Εταιρείας για τις Νευροεπιστήμες